ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٣٠ - دلالت آيه

كه «قبيل» به معناى صنف و دسته باشد. اين اعجاز، كه همه چيز را در يك جا جمع كند و دسته دسته در برابر آنها قرار دهد، از اينرو شگفت انگيز است كه در عرف، معمول نيست كه همه چيزها يك جا جمع شوند. فراء گويد: «قبل» يعنى كفيل‌ها. اما اين معنى بعيد است. زيرا آنها هر گاه به نازل شدن فرشتگان و تكلم مردگان ايمان نياورند، به كفالت آنها نيز ايمان نخواهند آورد. مگر اينكه منظور حشر همه موجودات باشد.

بديهى است كه در ميان موجودات، برخى هم نطق نمى‌كنند و اگر موجود غير ناطق، بكفالت خود نطق كند، خارق عادت است.

(إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ‌): حسن گويد: يعنى در يك صورت آنها ايمان مى‌آورند و آن در صورتى است كه خداوند آنها را اجبار كند. از اهل بيت ع نيز همين معنى روايت شده است. مقصود اين است كه آنها هرگز به اختيار خود ايمان نمى‌آورند. مگر اينكه آنها را اجبار كنند.

(وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ‌): ولى بيشتر آنها نميدانند كه خداوند بر اينكار قادر است. برخى گويند: يعنى آنها نميدانند كه اگر هر گونه معجزه‌اى آورده شود، ايمان نخواهند آورد. برخى گويند: يعنى آنها بمصلحت خود جاهلند و چيزى ميخواهند كه فايده‌اى ندارد.

دلالت آيه‌

١- از اين آيه برمى‌آيد كه اگر خداوند ميدانست كه در فرستادن آيات و معجزات، تنبهى براى آنهاست و ايمان مى‌آورند، معجزات و آيات خود را نازل ميكرد، زيرا حكمت او چنين كارى را واجب مى‌كرد. اين مطلب از اينجا بدست مى‌آيد كه خداوند بيان مى‌فرمايد كه علت نفرستادن آيات و معجزات اين بود كه عالم به ايمان نياوردن آنها بوده است.

٢- همچنين از اين آيه برمى‌آيد كه اراده خداوند، حادث است نه قديم. زيرا از استثناى‌(إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ) اين مطلب استفاده ميشود. اگر اراده خداوند قديم بود، اين استثنا در اينجا موردى نداشت و صحيح نبود. چنان كه اگر مى‌گفت: آنها ايمان‌