ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢١٠ - دليل

قرائت:

خلقه: «اهل كوفه و نافع و سهل» آن را با لام مفتوحه و ديگران ساكنه خوانده‌اند:

و بدأ خلق الانسان: «زهرى» در پاره‌اى از قرءات نادره و كم استعمالش آن را بدون همزه (بدا) خوانده است.

أ إذا ضللنا: «ابن عباس و ابان بن سعيد بن العاص و حسن» آن را بخلاف ديگران با ضاد و لام مكسوره خوانده و «حسن» با صاد و لام مفتوحه نيز قرائت نموده است.

دليل:

ابو على گويد «خلقه» بنصب لام خوانده شده چون كه مصدر بوده و جمله «احسن كل شى‌ء» بر آن دلالت ميكند و اما ضميرى كه مضاف اليه «خلق» واقع شده ممكن است راجع بخدا باشد- كه خالق هستى مى‌باشد- و ممكن است كنايه از مفعول و مخلوق باشد ولى شواهد كلام نشان ميدهد كه ضمير راجع و اشاره به خداوند است زيرا فعلى كه عامل در اين مصدر واقع شده او هم بفاعل ظاهرى اسناد داده نشده است و اتفاقاً در قرآن مجيد نظير آن زياد ديده ميشود كه مصدر اضافه بفاعل شده مانند «صنع اللَّه، وعد اللَّه، كتاب اللَّه عليكم» پس همانطور كه جايز است مصدر اضافه بفاعل شود، بضمير فاعل هم اضافه خواهد شد.

از «عكرمه» سؤال شد در باره تفسير آيه مذكور(الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَهُ) او پاسخ داد اشياء سافله ميمون زيبا نيست اما خداوند بر اساس حكمت چنين آفريده است.

آنچه گفتيم كه «خلقه» به لام منصوبه مصدر خوانده ميشود عقيده سيبويه مى‌باشد.

و ممكن است «خلقه» بدل «كل شى‌ء» بوده و تقديرش «الذى احسن خلق كل شى‌ء» باشد، و آنكه «خلقه» را بفتحه لام خوانده او را صفت براى (شى‌ء) نكره ميگيرد و جمله در هر دو صورت صحيح است چه «خلقه» را به نصب و صفت براى «كل» دانسته و يا مجرور و صفت براى «شى‌ء» قرار دهيم.

اما اينكه «بدأ» بدون همزه، قرائت شده دليلش آنست كه بدل واقع گرديده‌