علّيتش بر ما معلوم باشد. شيخ براي بيان اين مطلب مثالي را مطرح كرده است كه گويا در آن زمان، زياد مورد بحث بوده است: اگر بگوييم «كلُّ انسان حسّاس، و كلُّ حسّاس حيوان، فكل انسان حيوان» ممكن است كسي بپرسد خود اين مقدّمات يعني صغري و كبري از چه راهي به دست مي‌آيد؟

فرض مي‌كنيم كه اين دو مقدمه براي ما يقيني است و اين قياس هم، قياس برهاني است، سخن در اين است كه آيا برهان انّي است يا لمّي؟ برخي فكر كرده‌اند كه اين برهان، لمّي است چون حسّاس، حدّ وسط است و در ماهيتِ مركبِ حيوان، جزئي ازفصل يعني «حساس متحرك بالإراده» است و لذا نسبت به حيوان علّيت دارد.

ولي با توجه به اينكه علّت بايستي تامّ باشد، اين برهان لمّي نيست و مفيد يقين نمي‌باشد; چون حسّاس علّتِ تامِ حيوان نيست مي‌بايست جنس حيوان يعني جسم نامي و نيز جزء ديگر فصل يعني متحرك بالإراده هم به آن ضميمه شود تا علّتِ حيوان كه ـ نوع اضافي است ـ تامّ شود. با همه اينها مي‌بينيم ما يقين داريم كه هر حسّاسي ـ از جمله انسان ـ حيوان است.

پس چگونه است كه مي‌گوييم اين برهان لمي و مفيد يقين نيست؟

بايد گفت ما از خارج ـ مثلا از طريق استقراء ـ به دست آورده‌ايم كه هرچه حسّاس است حيوان هم هست و خلاصه ملازمه بين حسّاس و حيوان براي ما معلوم است، و به اتّكاي همين استقراء[١] و يا امثال آن است كه ما در برهان فوق به يقين مي‌رسيم و نه صرفاً به اتّكاي حد وسط، چراكه حدّ وسط علّت ناقصه است و نمي‌تواند موجب يقين شود.

شيخ(رحمه الله) مطلب را بسط بيشتري مي‌دهد و مي‌فرمايد: ممكن است كسي بگويد اصلا حسّاس معنايي جز معناي حيوان ندارد و حيوان هم به معناي حسّاس است يعني اين‌دو لفظ مترادف‌اند.

شيخ مي‌گويد طبق اين مدعا اصلا قياسي محقق نمي‌شود و سير فكري انجام نمي‌گيرد، چون انتقال از مرادف به مرادفِ ديگر برهان و قياس محسوب نمي‌گردد و يكي علّت ديگري نيست.

در اينگونه موارد صرفاً صورت و قيافه قياس در كار است نه حقيقتِ قياس. در قياس بايستي مجهولي در كار باشد و معلوماتي كه از راه آنها به مجهول برسيم.

١. البته فعلا در اين باره بحثي نمي‌كنيم كه آيا استقراء مفيد يقين و كلّيت هست يا نه؟ و نيز در اينكه آيا اجزاي ماهيت را مي‌توان علّتِ ماهيّت به حساب آورد يا نه، عجالتاً بحث و مناقشه نمي‌كنيم و فرض مي‌كنيم كه اين مطالب صحيح‌اند.

‌