به هر حال برهاني را كه در آن حدّ وسط معلول و يا علّتِ اكبر نباشد «برهان انّي مطلق» مي‌گويند. كما اينكه گاهي برهان لم را «برهان مطلق» مي‌گويند و لذا هرگاه مراد از برهان، برهان انّي باشد بايد آن را قيد كنند.

برهان انّي نيز خود بر دو قسم است: برهان «انّ مطلق» كه توضيح آن گذشت و «دليل» كه برهان انّ مقيّد است و در آن حد وسط، معلولِ وجود اكبر در اصغر است.

گاهي مراد از برهان انّي آن است كه حد وسط در آن، علّت بعيد وجود اكبر در اصغر است و مراد از برهان لمّي برهاني است كه حدّ وسطِ آن، علّتِ قريبِ اكبر محسوب مي‌شود.

اين مطلب در كلمات خود شيخ(رحمه الله) در فصل سوّم از مقاله سوم همين كتاب آمده است و ايشان اشاره مي‌كند كه اين سخن از تعليم اوّلِ ارسطو اتخاذ گرديده است.

نكته‌اي كه تذكر آن بجاست اين است كه حدّ وسط در برهان گاهي براي اثباتِ وجود اكبر در اصغر است و گاهي براي اثباتِ سلبِ اكبر از اصغر. در هر يك از سلب و ايجاب، دو مقام مطرح مي‌شود:

يكي مقام اثبات، و يكي مقام ثبوت. حال اگر حدّ وسط، واسطه در اثبات و ثبوت (چه در نتيجه ايجابي و چه در نتيجه سلبي) هر دو باشد برهان لمّي و در غير اين صورت برهان انّي خواهد بود.

از آنچه گفتيم روشن شد كه «برهان انّي» مساوي با «دليل» نيست، بلكه «دليل» قسم اعرف و اشهر از اقسام برهان انّي است و لذا مي‌بايست توضيحاتِ شيخ‌الرئيس در متن فصل را مبيِّن مراد او در عنوانِ اين فصل قرار داد، آنجا كه فرمود: الفصل‌السابع في البرهان المطلق و في قسميه اللّذين أحدهما برهان «لم» و الآخر برهان «انّ» و يسمي دليلا.

يعني بايد گفت مراد شيخ(رحمه الله) ذكر مشهورترين مصاديقِ برهان انّي است. البته توجه به اين نكته نيز لازم است كه برخي از اهل منطق برهان انّي را منحصر در همان «دليل» مي‌دانند و قسم ديگر يعني سير از يكي از دو متلازم به ديگري را واسطه بين برهان لمّي و انّي مي‌خوانند و اسم خاصّي براي آن ذكر نكرده‌اند[١].

[١] نگاه كنيد به: المنطق، ص٣٥٥: (اقسام البرهان الانّي). و نيز اساس‌الاقتباس، ص٣٦٢، شرح منطق منظومه، برهان انّ و لمّ. ‌