شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٢ - سبب شناعت وهميات
متن
فإذنْ، مبادئُ القياساتِ مخيّلاتٌ، و محسوساتٌ، و مجرّباتٌ، و متواتراتٌ، و أوّلياتٌ، و مقدّماتٌ فطريّةُ القياسات، و وهميّاتٌ، و مشهوراتٌ مطلقةٌ، و مشهوراتٌ محدودةٌ و مسلّماتٌ، و مقبولاتٌ، و مشبّهاتٌ، و مشهوراتٌ في بادئِ الرأيِ الغيرِ المتعقَّبِ، و مظنوناتٌ ظنّاً. فهي أربعةَ عشرَ صنفاً.
و هاهنا قسمٌ من مبادئِ المقاييس، و هي الّتي ليست مبادئَ من جهة القائس نفسِه، فإنَّ أقسامَ الّذي يكون من جهة القائس هوما قلناه، ولكن هي مبادئُ من جهةِ المعلّم، و هي أن يكلّفَ المعلّمُ المتعلّمَ تسليمَ شيء و وضْعَه، ليبني عليه بيانَ شيء آخَرَ فيسلّمه و يضعه، و هذه هي الأمورُ الّتي تسمَّي «اُصولا موضوعةً» و «مصادرات».
ترجمه
بنابراين مبادي قياسات عبارت ميباشند از: مخيّلات، محسوسات، مجرّبات، متواترات، اوّليات، مقدمات فطري القياس (قضايا قياساتها معها)، وهميات، مشهورات مطلقه، مشهورات محدوده، مسلَّمات، مقبولات، مشبّهات، مشهورات ظاهريهاي كه مورد تعقيب قرار نگرفتهاند ومظنونات. پس جميعاً چهارده صنفاند. قسم ديگري از مبادي قياسات نيز وجود دارد كه البته از جهت خود قياس كننده، مبدأ شمرده نميشود ـ اقسامي كه از جهت خود قيّاس مبدأ هستند، همانهايي است كه گفتيم ـ بلكه از نظر معلّم، مبدأ شمرده ميشود و آن اين است كه معلّم، پذيرش و قبول قضيهاي را به متعلّم تكليف كند تا بر اساس آن، بيان مطلبي ديگر را استوار سازد و متعلّم نيز آن را بپذيرد و اينگونه قضايا را «اصول موضوعه» و «مصادرات» گويند.
نحوه ترتيب و دستهبندي مبادي قياسات در كتب منطقي گوناگون است: برخي آنها را به حصر عقلي در چهار صنف محصور كردهاند[١]. در پارهاي كتب اصناف مبادي به هشت دسته تقسيم شدهاند[٢]. بعضي آنها را به هفت دسته منقسم كردهاند: يك دسته يقينيات و شش دسته غير
[١] نگاه كنيد به: اشارات، ج ١، ص ٢١٣. [٢] نگاه كنيد به: المنطق، صناعات خمس.