شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢١٠ - شرايط علّتي كه در برهان لمّي حدّ وسط واقع مي شود

   پس شرط نخستِ علّت در برهان لم اين است كه علّت تامه باشد[١].

   شرط دوم اين است كه علّيتِ حدّ وسط براي نتيجه، معلوم باشد. اگر حدّ وسط در واقع و نفس‌الامر نسبت به نتيجه علّيت داشته باشد، امّا ما آن را ندانيم، يقين به نتيجه براي ما حاصل نخواهد شد. چراكه در برهانِ لم، علم به ذاتِ علّتْ كافي نيست و ما را به نتيجه نمي‌رساند، بلكه علم به علّيتِ اوسط نسبت به نتيجه است كه ما را به نتيجه مي‌رساند.

ايشان در باب كيفيت وقوع اصناف علل در حدود وسطاي براهين مي‌گويد:

   «علتي در حد وسط افتد كه در سببيّت كامل بود: يعني در وجود مستلزم معلول بود، تا اقتضاء ثبوت نتيجه كند. و بايد كه عليت او واضح بود بخوديا بآنچه متمّم عليّت او بود، چنانك گفته آمد، تا در ذهن هم مستلزم معلول باشد».[٢]

   البتّه ممكن است سبب، نفس اجزاي قضيه نباشد و در عين حال سببيّتش واضح باشد، در اين صورت نيز برهان مذكور، برهان لمّي خواهد بود و اگر سببيّت واضح نبود، حصول يقين در گرو اين است كه متمّم سببيّتِ سبب بيان شود.

   حكيم طوسي(رحمه الله) مي‌فرمايد:

   «امّا اگر سبب، امري خارج بود و سببيّت او واضح بود برهاني كه از وضع او در اوسط حاصل آيد برهان لم بود، چنانك گفتيم. و اگر سببيّت واضح نبود از وضعش در اوسط، سؤال به لم منقطع نشود، و جواب لا محالة به چيزهايي بود كه متمّم سببيّت آن سبب باشد».[٣]

معلّم ثاني در اين زمينه چنين مي‌فرمايد:

   «و من الأسباب ما إذا اُدّي لم يتبيّن من أوّل الأمر كيف هو سبب لذلك الشيء، و لا كيف وجوده به أو حدوثه عنه. مثال ذلك: لِمَ صار الكَرْمُ ينثر ورقه في الشتاء؟ فأجبنا بأنّ ذالك من

١. نگاه كنيد به: البصائرالنصيرية في المنطق، ص١٧٥.

٢. اساس‌الاقتباس، ص٣٦٧.

٣. اساس‌الاقتباس، ص٣٦٥.