رابطه بين آنها با چه بياني قابل اثبات است؟ در پاسخ مي‌گوييم: اگر اين رابطه به خودي خود بديهي باشد، اصلا احتياج به اثبات ندارد و چون نسبت محمول به موضوع برخاسته از ذات موضوع است، يقين حاصل است و ارتباط موضوع با محمول ضروري است و چون اين مواصلت (نسبت) از جهتي كه وجوب دارد دانسته شده، اين علم، يقيني خواهد بود.

و امّا اگر اين نسبت به خودي خود بديهي نباشد، اصلا امكان ندارد كه در مورد آن، علمي يقيني و زوال‌ناپذير به دست آيد، چون اگر حدّ وسط را چيزي قرار دهيم كه سبب نيست، در اين صورت اصلا ممكن نيست به واسطه آن، چنين علم يقيني‌اي به دست آيد. و اگر حد وسط را چيزي قرار دهيم كه سبب است پس در حقيقت، سبب را حدّ وسط قرار داده‌ايم و اين، خلاف فرض ما و محال است، چون فرض ما اين بود كه سببي در كار نيست.

پس به‌نظر مي‌رسد كه اينگونه موارد يا تماماً بديهي هستند و يا از طريق استقراء تبيين مي‌شوند. اگر استقرايي باشند از دو حال بيرون نيست: چراكه برقراري نسبت بين محمول با جزئيات و مصاديق موضوع، يا بديهي و بدون علّت است ـ چون استقراء به اين صورت قابل تبيين است ـ و يا نسبت محمول با موضوع داراي سبب است. اگر نسبت در هر مورد خودبه‌خود بديهي باشد، اين بداهت يا تنها به جهت حس است كه اين البته موجب حكم دائمي نمي‌شود و امكان زوال را نفي نمي‌كند و لذا از اين مقدمات، يقين به دست نخواهد آمد.

و يا بداهتِ نسبت به حكم عقل است، كه اين قسمْ غير ممكن است چون اين محمول، ذاتي موضوع به معناي مقوّم آن نخواهد بود; چراكه بعداً توضيح خواهيم داد كه ذاتي مقوّم هيچگاه مورد طلب واقع نمي‌شود، بلكه وجودِ آن براي موضوعش بديهي است. و امّا اگر محمول، عَرَضي باشد ـ و شكي نيست كه اين محمول اگر بر جميع موارد، حمل شود از اعراض لازمِ كلي‌اي خواهد بود كه بر تمام موارد جزئي حمل مي‌شود ـ از اعراضِ لازم براي يكي از ذاتيات مصاديق، خواهد بود; چون عرضي كه چنين ويژگي‌اي داشته باشد، همين‌گونه خواهد بود. و اگر عرض از لوازم يكي از ذاتيات شد، حمل آن بر هر مورد به واسطه آن امر ذاتي‌اي است كه در آن مورد و ديگر مصاديقِ جزئي وجود دارد.

پس خود همين امر ذاتي، سببي كلّي براي وجود اين عرض در جزئيات محسوب مي‌شود و حال آنكه فرض ما اين بود كه وجود اين محمول براي موضوعْ سبب ندارد. و اگر رابطه موضوع و محمول از طريقي غير از سببْ معلوم شود، اين علمْ ضروري و يقيني نخواهد بود، چه رسد به آنكه به‌خودي خود بديهي باشد. و محال است كه محمول ـ در عين حال كه ذاتي تمام جزئيات

‌