ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٥ - امكان تشرف؛ كيفيت، اشكال و شرايط آن
مستقيم با خود حضرت (ع) داشتند و معارف را بلاواسطه مىگرفتند. بنابراين مقتضاى اين نيابت آن است كه اگر رؤيتى در چنين زمانى واقع شود، آن رؤيت با نيابت همراه است. لذا علما، رؤيت يا مشاهده امام را كه در متن توقيع آمده است بر اين معنا- يعنى نيابت داشتن از جانب امام (ع)- حمل كردهاند. به عنوان مثال، مرحوم علامه مجلسى در بحارالانوار، جلد ٥٢، بعد از نقل روايت (توقيع)، آن را بيان كردهاند. در همان زمان هم كسانى- غير از نواب خاص- بودهاند كه يا خودشان ادّعاى نيابت مىكردهاند، يا از كلامشان چنين برداشت مىشده است كه آن ارتباط خاص را با حضرت دارند و به طور خاص اجازه القاى معارف، رفع حوائج، گرفتن وجوهات شرعى و رساندن به امام (ع) را دارا هستند. چون نائب- در حقيقت- جانشين امام (ع) است و كارهايى را كه امام (ع) مىكنند، به گونهاى انجام مىدهد. يكى از مناصب نيابت، اخذ وجوهات شرعى مانند خمس و ... و رساندن آن به مصارف (محلهايى كه بايد در آن به مصرف برسد) بوده است. همانطور كه در زمان حضور امامان (ع) نيز، آن حضرات نوابى داشتند كه خودشان اجازاتى داشتند و در نهايت هم به امام (ع) مىرساندند. اين توقيع مبارك، بيانگر آن است كه اين نيابت ديگر قطع شده است. البته معنايش اين نيست كه هيچگونه نيابتى براى هيچكس نيست. چون روايات ديگرى هست كه آن حضرت (ع) كسانى را به عنوان نايب عام خودشان- يعنى علماى عارف به معارف دينى و شخصيتهايى كه مهذب هستند- معرفى كردند.
به هر حال، اين فرمايش در زمانى صادر شده است كه كسانى، يك چنين ادعاهايى مىكردند و ديدن امام (ع) مساوى با ادعاى نيابت خاص از آن حضرت (ع) بوده است.
از ديگر روايات موجود در اين خصوص، چه نتيجهاى به دست مىآيد؟
روايات ديگرى هم داريم كه مرحوم مجلسى (ره) آنها را در باب ٢٣ از ابواب مربوط به امام زمان (ع) گرد آورده و دلالت مىكند كه امام زمان (ع) در موسم حج، در مكّه حاضر مىشوند، مردم را مىبينند امّا مردم ايشان را نمىبينند. خب اين روايات هم هست. امّا مضمون اين روايات از جهت دلالت، دلالت نمىكند كه ديده شدن امام (ع) توسط افرادى امكان نداشته باشد. چنين تعبيراتى ناظر به مجموع جامعه است. يعنى مجموع افراد، توان ديدن آن حضرت را ندارند. چون خاصيت عصر غيبت اين است كه حضرت در دسترس عموم مردم نيستند. امّا اينكه آيا امكان ندارد كه در دسترس افراد خاصى باشند، بدون اينكه ادعاى نيابت بكنند، اين معنا در روايات نفى نشده است، بلكه گاهى از بيانات علما استفاده مىشود كه عدهاى آن حضرت (ع) را زيارت كردهاند. خود مرحوم مجلسى بابى را- باب ٢٤- به اين موضوع اختصاص داده، به علاوه در جلد ٥٣ بحارالانوار به نقل از جنةالمأوى، اثر مرحوم ميرزا حسين نورى- صاحب مستدرك الوسائل- كه تماماً درباره كسانى است كه به لقاى امام زمان (ع) رسيدهاند، در آنجا حكايات متعددى (حدود ٥٩ مورد) از زبان افراد مورد وثوق و معتمد نقل مىشود كه عموماً نيز از عالمان بودهاند.
معناى دقيق «مشاهده» در توقيع مبارك، چيست؟
عمدتاً سياق «مشاهده» و «رؤيت»، يك سياق است كه همان ارتباط آگاهانه در حين برخورد با امام (ع) است؛ اينكه ملاقات كننده توجه داشته باشد كه آن حضرت (ع) را مىبيند. هر چند در برخى روايات همچنين آمده است كه مردم، آن حضرت را مىبينند امّا نمىشناسند و اين معنا نيز نفى نشده است امّا آنچه نفى شده، رؤيت همراه با شناخت و معرفت و نيابت است. مرحوم مجلسى (ره) هم در ذيل روايت توقيع، مشاهده نفى شده را به همين معنا؛ يعنى معناى نيابت از امام (ع) دانسته است و ايشان علاوه بر روايات كتاب جنةالمأوى، در باب ١٨ ابواب مربوط به امام زمان (ع)، بابى را تحت عنوان: «باب من رءآه- صلوات الله عليه-؛
باب كسانى كه آن حضرت (ع) را ديدهاند» آوردهاند كه خود بالغ بر ٧٠، ٨٠ صفحه مىشود و روايات زيادى را مىآورند كه تعداد بيشتر آن از كمالالدين مرحوم صدوق (ره) است. اين روايت بيانگر آن است كه اين افراد به محضر مبارك امام (ع) تشرف پيدا كردهاند و آن حضرت را شناختهاند و مسائلى را از ايشان سؤال كردهاند.
بنابراين رؤيت و مشاهدهاى كه همراه با ادعاى نيابت باشد، قطعاً مورد نكوهش و نفى است و هر كس چنين ادعايى را بكند، بايد تكذيب بشود و ديگران او را به عنوان كذّاب بشناسند. متأسفانه گاهى چنين ادّعاهايى از افراد سودجو شنيده مىشود كه خيلى با جرئت، حتى ادعاى نيابت هم مىكنند. لذا ما بايد بدانيم كه اين مسئله در هر زمانى و از زبان هر كسى كه صراحت در ادعا و پيام رساندن از جانب حضرت داشته باشد- پيامى كه در ديگر معارف دين نيست- مورد تكذيب است.
در حكايتها و داستانهايى كه در زمينه ملاقات با امام زمان (ع) نقل شده است؛ با ملاقات كنندگانى در سطوح مختلف معرفتى و ايمانى روبهرو هستيم. آيا تشرف همه آنها در يك پايه و درجه است يا اينكه مىتوان مراتب و درجات مختلفى را براى تشرف و ملاقات با امام زمان (ع) نقل كرد؟