مبدل شده است. مصايب و فجايع غيرقابل پيش بينى طبيعى نه اتفاقى جنبى و جانبى بلكه انعكاسات و پيامدهاى طرز زندگى و ساختار مدنى جوامع و نحوه بهره بردارى از منابع طبيعى محسوب مى شود. روند جارى آن چيزهايى كه در اصطلاح «مصايب طبيعى» خوانده مى شود، وضوحاً بر همين نكته تأكيد دارد. جنگل زدايى ها و نابود ساختن باتلاق ها و همچنين بى تفاوتى نسبى دولت ها به اثر گلخانه اى و گرم تر شدن زمين، همه و همه به اين حقيقت عريان اشاره مى كند كه تلفات حاصله از مصايب طبيعى در طول دهه ٩٠، سه برابر تلفات در دهه ٨٠ و پانزده برابر همان در دهه ٥٠ بوده است.

داده هاى جارى، از سوى ديگر بر اين افسانه كه گويا عواقب منفى اجتماعى و اقتصادى اين مصايب به حوزه جغرافيايى اطراف آن محدود مى ماند، قلم بطلان كشيده است. همين مطلب، موضوع عمده مورد بحث كنفرانس «ازدياد جمعيت در لبه اقيانوس آرام» كه در سال ٢٠٠١ در دانشگاه استانفورد كاليفرنيا برگزار شد، به شمار مى رفت. در آنجا زمين شناسسان و مشاوران و متخصصان كمك رسانى، عواقب مصايب طبيعى و از جمله زلزله ها و آتشفشانى هايى را كه محتمل است به سراغ لبه اقيانوس آرام (از «ليما» گرفته تا «لس آنجلس» و از «سياتل» و «آنكوراژوى» توكيو گرفته تا «تايپه») بيايد، مورد بررسى قرار دادند و تخريب هاى حاصله از آن را تخمين زدند. به گفته يكى از متخصصان:

راه هاى ارتباطى آبى ميان غرب آمريكا و آسيا، در معرض آسيب پذيرى از سوى اختلالات محيط زيستى قرار دارد و زلزله هاى به مراتب شديدتر و مخرب ترى، آينده سياتل و سانفرانسيسكو را تهديد مى كند.

به همين جهت بود كه زلزله سال ١٩٩٩ تايوان، نه تنها از نظر تلفات جانى و مالى بلكه از نظر وقفه انداختن در گردش اقتصاد- كه در دورترين نقاط و از جمله «سان خوزه» كاليفرنيا نيز احساس مى شد- حائز اهميت بود. صنايع الكترونيكى «سان خوزه»، به واسطه كمبود قطعاتى كه معمولًا توسط كمپانى هاى تايوانى توزيع مى شد، عملًا به حالت توقف و تعطيل درآمد. اين زلزله يكى از ابعاد اضطراب انگيز (و قابل پيش بينى) پديده «جهانى شدن» را نيز آشكار ساخت: آسيب پذيرى اقتصادى كارگران كاليفرنيا- به صورت از كار بى كار شدن ها در ابعاد وسيع- در نتيجه اتفاقى كه هزاران كليومتر دورتر به وقوع پيوسته است.

نظر مجدد به عواقب آتى ذوب شدن برف هاى هيماليا كه مورد نگرانى «ليون» است، بر اين نكته انگشت مى گذارد كه مشكل در اينجا به محروم شدن ميليون ها سكنه آسياى جنوبى از آب و زمينه زندگى خود محدود نمى شود. فرد بايد تأثيرات تركيب گرم شدن كره و عدم صرفه جويى و ذخيره هاى ناچيز و ازدياد جمعيت را بر ساير نقاط جهان نيز مدنظر داشته باشد و از سوى ديگر، اثرات مهاجرت صدها ميليون مردمى را كه از روى ناچارى و نوميدى و براى تداوم بقاى خود جابه جا مى شوند، بر مناطق شهرى و در نتيجه، تأثير آن را بر امنيت و ثبات كشور هاى منطقه در نظر داشته باشد. به علاوه، بايد اثرات اين عدم امنيت و عدم ثبات بالقوه و اشكال متنوع آن را كه به صورت شيوع امراض در ابعاد جهانى، اختلال روندهاى جابه جايى جمعيت ها و نزاع هاى منطقه اى خودنمايى مى كند، برظاهر شدن نقاط آسيب پذير بشر در مقياس جهانى آن ملاحظه كرد.

راه حل هاى غيرمنتظره‌

به زبان ديگر، مصايب و اتفاقات غيرمترقبه، ديگر به هيچ وجه مشكلاتى مختص به جهان سوم محسوب نمى شود. عدم امنيت بى سابقه جهانى حاصله از واقعه يازده سپتامبر و نيز به اصطلاح جنگ با تروريسم و حمله به عراق، يادآور روشن و انكار ناپذير همين نكته است كه ما از اين بيشتر نمى توانيم به نگرش هاى حاشيه نشينانه و اين نظريه كه گويا فجايع انسانى محدود به جغرافياهاى خاصى مى شود، بچسبيم. ما همگى درست برعكس بازيگران بى اختيار يك معضل جهانى محسوب مى شويم، كه كاركرد خود بشر- صرف نظر از آنكه از روى منفعت طلبى هاى انعطاف ناپذير شخصى و يا تعصبات بشارت مأبانه مذهبى و يا حفظ ساده بقاى اقتصادى بوده باشد- بر سر ما آورده است.

موارد بالا، هيچ يك به غيرقابل احتراز بودن اين روند اشاره نمى كند و برعكس، نشان دهنده لزوم نظر انداختن از يك زاويه متفاوت، بر مصايب و اتفاقات نامساعد و به علل و مكان ها و تأثيرات آن است. لزوم چنين برخوردى، روزبه روز ضرورت و اهميت تازه ترى مى يابد، چرا كه به دلايل گوناگون، آينده بشر، از بسيارى جهات هم اكنون حاضر است.

ما پيش تر از اين نيز در راهى گام مى زده ايم كه شرايط مساعد را براى بروز احتمالى يك فاجعه عظيم جهانى در طول بيست سال آتى فراهم مى آورده است. پروفسور «مارتين ريس»، استاد دانشگاه كمبريج، با قاطعيت، نظر