از اين رو شيعه بايد پيوسته از اين فانوس الهى حفاظت كند و آن را از آسيب ها و آفت ها ايمن سازد؛ چرا كه در غير اين صورت فانوس هاى بدلى، جاى فانوس حقيقى را خواهند گرفت و مردم به جاى اينكه به ساحل نجات رهنمون شوند گرفتار گمراهى و سرگردانى مى گردند و نتيجه اين امر چيزى جز تأخير ظهور نخواهد بود.

ايمن سازى و مصونيت بخشى به «اصل ظهور» متوقف بر «آفت زدايى» است و آفت زدايى متوقف بر «آفت شناسى» و «آسيب شناسى» است. بدون شناخت آسيب ها نمى توان عمليات ايمن سازى و حفاظت را اجرا نمود. در اين مقاله برآنيم تا به برخى از اين موارد اشاره كنيم و لذا مسئله «آسيب شناسى ظهور» را در سه قلمرو بررسى خواهيم كرد.

قلمرو اول «هنگامه ظهور» است؛ يعنى چه زمانى و در چه شرايطى پديده ظهور اتفاق خواهد افتاد. قلمرو دوم «شيوه ظهور» است كه به مسئله حوادث پس از ظهور مى پردازد و به اين سؤال كه دولت مهدوى چگونه حاكميت يافته و تشكيل مى شود؛ پاسخ مى دهد و قلمرو سوم «دولت ظهور» است كه موضوع مأموريت دولت مهدوى را بررسى كرده و بيان مى كند كه دولت ظهور براى چه مى آيد و چه خواهد كرد؟

١. هنگامه ظهور

برخى از آسيب هاى موضوع ظهور مربوط به «هنگامه ظهور» است. هنگامه ظهور، يعنى زمانى كه ظهور اتفاق خواهد افتاد. بديهى است كه مراد از زمان، زمان تقويمى نيست. زمان تقويمى را كسى جز خداوند متعال نمى داند. بلكه مراد از زمان ظهور، زمان پيش شرطى و زمان زمينه اى است. بنابراين وقتى از هنگامه ظهور پرسش مى شود، مقصود اين است كه پيش شرط ظهور چيست؟ زمينه ظهور حضرت كدام است؟ و در چه شرايطى حضرت مهدى عليه السلام ظهور خواهد كرد؟

١- ١. اهميت و ثمره بحث:

مسئله هنگامه ظهور از آن جهت اهميت دارد كه مشخص مى سازد براى ظهور چه مقدماتى لازم است (مقدمات ظهور) و براى تحقق مقدمات و زمينه ها، چه وظايفى بر عهده شيعه است (وظايف منتظران). پاسخ به پرسشف هنگامه ظهور، جهت حركت شيعه را مشخص مى سازد. پاسخ درست، مسير درست را مشخص مى كند و پاسخ نادرست، شيعه را به بيراهه كشانده و ظهور را به تأخير مى اندازد.

به بيان ديگر پاسخى كه به پرسش هنگامه ظهور داده مى شود، تأثير مستقيم و غيرقابل انكارى در بحث «انتظار» خواهد داشت. انتظار و چگونگى آن از مسايل بنيادين در دوران غيبت است كه نمى توان به سادگى از كنار آن گذشت. تعريف دقيق انتظار، فرهنگ انتظار و وظايف منتظران، متوقف بر داشتن پاسخى صحيح، منطقى و متين براى پرسش هنگامه ظهور است. از اين رو مسئله آسيب شناسى و آسيب زدايى در قلمرو هنگامه ظهور، از اهميت فوق العاده اى برخوردار است.

١- ٢. آسيب شناسى هنگامه ظهور:

يكى از آسيب هاى مرتبط با هنگامه ظهور اين است كه گمان مى شود «فراگيرى و جهان شمولى فساد» پيش شرط ظهور است. برخى معتقدند تا جهان پر از ظلم و فساد نشود، حضرت مهدى عليه السلام ظهور نخواهد كرد. و شايد پاسخ اين گروه به اين پرسش كه «چرا حضرت مهدى عليه السلام در غيبت است؟» اين باشد كه: چون هنوز مناطقى از جهان را فساد فرا نگرفته است. در اينجا براى آشنايى بيشتر با اين ديدگاه، دلايل معتقدان آن و آثارى را كه اين ديدگاه بر انديشه انتظار دارد، بررسى مى كنيم.

الف) دليل: دليل كسانى كه معتقدند جهان شمولى فساد پيش شرط ظهور است، رواياتى است كه مى گويند حضرت مهدى عليه السلام زمانى ظهور مى كند كه جهان پر از ستم شده است.

روايات فراوانى وجود دارند كه درباره جهان پيش از ظهور، از تعبير «كما ملئت ظلماً و جوراً» استفاده كرده اند. مثلًا رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد:

لاتقوم الساعة حتى تمتلئ الارض ظلماً و عدواناً، ثمّ يخرج رجل من عترتى فيملؤها قسطاً و عدلًا كما ملئت ظلماً و عدواناً.[١]

قيامت برپا نمى شود تا زمانى كه زمين از ستم و دشمنى آكنده شود، آنگاه مردى از خاندان من قيام كند و زمين را همچنان كه از ظلم و جور آكنده شده، از عدل و داد پر كند. و يا در كلام ديگرى مى فرمايد:

لولم يبق من الدّهر إلّايوم لبعث الله تعالى رجلًا من أهل بيتى يملؤها عدلًا كما ملئت جوراً.[٢]

اگر از عمر دنيا فقط يك روز باقى مانده باشد، خداوند مردى از خاندان مرا بر مى انگيزد كه دنيا را پر از داد مى كند همچنان كه پر از ستم شده است.

از چنين رواياتى اين برداشت را كرده اند كه فراگيرى فساد، پيش شرط ظهور است. در بحث هاى بعدى به تحليل اين بعد از روايات مهدويت خواهيم پرداخت و مشخص خواهيم ساخت كه مراد از اين تعبيرها چيست.

ب) تأثير اين نظريه بر فرهنگ انتظار: اين نظريه تأثير مستقيمى بر فرهنگ انتظار و تعيين وظايف‌