نامه ها و اسناد سياسى - سيد جمال الدين اسد آبادى - الصفحة ٣٦
كمال عقلپطرسبورغ
٣٠ اوريل فرنگى
شعبان
جناب محتشم مكرم حاجى محمدحسن امين از مصائب غيرمنتظره مصون باشند سطريكه در حاشيه مكتوب سابق نوشته بوديد گويا از خاطر محو شده بود- شخص چون جوان باشد هميشه مقهور حاسات طبيعيه است- نه عقل را بر فرحت و حزن و غضب آن حكميست نه دين را- كمال عقل و تدين حقيقى كه انسان را در شيخوخت حاصل ميشود بايد از سطوت طبيعتاش رهائى بخشد و حاسات طبيعيه را مضمحل گرداند- تا آنكه فرحت و اندوه و خشم آن همه در دائره عقل و دين بوده باشد- ازين راه ميتوانم بگويم كه شما را پس ازين نمىسزد كه از موت والده و فوت كريمه اندوهناك شويد- بلكه بايد درين عمر پس از همه تجربهها و معاشرت با اصناف عالم از صالح و طالح اندوه شما بر ارتكاب رذيله و يا ترك فضيلتى باشد- و فرحت شما باصلاح ذات خود و تحليه آن بصفات حسنه و اخلاق كريمه كه اعاظم افراد انسان بدانها فخر ميكردند بوده باشد- نه بغير آن- و اصلاح ذات خود (چون تجارت) بعد از عطيه آلهيه موقوف بسعى و اجتهاد است- و فكر شبانه روز ميخواهد- و حساب بايد كرد- و هميشه بايد در خوف و وجل بود كه مبادا در حساب خطا شده باشد- و افكار عقليه و اخلاق نفسانيه را (چون بضاعت تجارت) بايد تجربهها كرد و باهل خبره نشان داد و سؤال كرد و تفتيش نمود- البته اهتمام انسان در قوام ذات خود اشرفست از سعى آن در خارج از خود- و چنان گمان نشود كه بايد از كار جهان دست كشيد- نه نه- بلكه بايد كار جهان را بر نهج حق و عدل از براى (خدا) كرد و چنان كه (خدا)