نامه ها و اسناد سياسى - سيد جمال الدين اسد آبادى - الصفحة ٩٨
طغيان و خونريزى از آن ملل اسلاوى ظهور نمىكرد و آن بلاد در حوزه سلطنت عثمانى باقى مىماند و دنيا در سال ١٨٧٧ از مصائب جنگ ترك و روس نجات مىيافت. ١٠ تاريخ صحيح اين عقيده صحيح را ثابت كه هرجا ظلم بوجود آمد آسايش معدوم شد و از دولت اثرى باقى نماند دولت به عدل استواربوده و ملت به علم زنده مىشود. هرگاه تصور شود كه دولت ايران چندهزار سال است كه بهمينطورها برقرار بوده و باز خواهد بود، اشتباه بزرگى است، زيرا كه دوره طوايف ملوك در ايران گذشت، در آنوقت ملل ديگر نمىخواستند درازدستى بمملكت بنمايند، ولى اكنون بجزئى تغيير وضع و بهانه دست مداخله درازدستان بمملكت ايران باز است و ممكن نيست با اين وضع كنونى، دولت ايران بتواند زيست كرده و خود را مصون نگهدارد. ١١ ثلث بيشتر نفوس ايران از كثرت ظلم حكام و فقر و پريشانى و بيكارى باطراف عالم متفرق و پراكنده شده بانواع ذلت و حقارت بكار فعلگى و نوكرى و آبفروشى مشغولند و دولت هيچ نمىپرسد كه اين همه رعيت من در ممالك خارجه چه مىكنند؟ سهل است، هر قدر بيشتر از مملكت خارج مىشوند همانقدر بيشتر دولت بجهت رواج يافتن امر گذرنامه و ملاحظه منافع كوچك آن، ممنون مىشود! و ديگر فكر نمىكند كه هرگاه عوض جلب اين منفعت، اسباب امنيت و آسايش آنها را در مملكت فراهم آورده آنها را بكار زراعت و فلاحت وادارد، غير از آنكه موجب تكثير نفوس و تقويت قشون در هنگام لزوم و عمران مملكت و نيكنامى دولت در انظار دول و ملل ديگر مىگردد، صدمقابل وجه گذرنامه هم از بابت ماليات و بهره ديوانى اينها كه بخارج مىروند، بخزانه عايد مىشود. ١٢ همه مساحت خاك فرانسه بقدر يكسوم ايران نيست علت اينكه قريب چهل ميليون نفوس در خاك مزبور بوده و پانصد كرور تومان از آن قطعه كوچك بجمهوريت عايد مىشود و ايران با همه وسعت خاك صاحب هشت ميليون نفوس (بقول فرنگيها) و داراى هفت كرور تومان درآمد هم نيست، چه چيز است؟ غير از