در این شرح، احادیث مهمی را ـ که در کتب و اصول این مجموعه نیست ـ ذکر نمودم و در توضیح بيش‌تر روایات متنافی [و متعارض] موفق شدم و برخی از آنها را با دیگر روایات [به گونه‌ای قابل قبول] تأویل نمودم تا قاعده و شیوه‌ای براي مراجعه اهل معرفت و هدایت فرقه ناحیه امامیه باشد و دستوری گردد که هریک از شیعیان عترت پیامبر٦ ـ که در پی نجات اخروی است ـ بر آن تکیه کند و به کتابی دیگر نیازمند نگردد و در استنباط مسائل و احکام، نیازمند دقت نظر بسیار نگردد و از اجتهادات باطل آسوده گردند. این کتاب را الوافی نامیدم، زیرا در ذکر روایات و مطالب مهم و نیز آشکار ساختن مطالب مبهم، حق مطلب را ادا نموده است.[١]

مؤلف الوافی

مؤلف الوافی، محمد بن مرتضی بن محمد، معروف به ملا محسن کاشانی و ملقب به فیض است. او
ـ كه محدث، فيلسوف، عارف، فقيه و اديب بود ـ در چهاردهم صفر سال ١٠٠٧ق به دنیا آمد و در بیست و دوم ربیع الآخر سال ١٠٩١ق دار دنیا را وداع گفت و در کاشان به خاک سپرده شد.[٢]

به نظر می‌رسد که روش و مشرب فقهی فیض در عنفوان جوانی [با وجود گرایش به دیدگاه اخباراون] تحت تأثیر اساتید اصولی، از جمله صاحب معالم، قرارگرفته است؛ اما با گذر زمان، گرایش اخباری در او تقویت شده است. این، در حالی است که استاد او در حکمت الهی، صدرالمتألهین شیرازی در مباحث فقهی، دارای مشربی اصولی است. فیض با وجود تأثر فراوان از مکتب فلسفی صدرايی، در حیطه فروع دین، مسلکی متفاوت از مسلک استاد خویش برمی‌گزیند.

فیض کاشانی با نگارش کتاب الأصول الأصلية سعی در ارائه اصول استنباطی برآمده از قرآن و روایات معصومان: نموده است. وي در مقدمه این کتاب چنین می‌نویسد:

این اصول، اصولی اصیل است که فروع بر آن مبتنی است و از قرآن مجید و روایات اهل بیت: و شواهد عقلی استفاده شده است.بيش‌تر آنها، چنان‌که از فقهاي متأخر ما انتظار می‌رود، مورد استفاده قرار نگرفته است. گويی آنها از آن اصول غافل بوده‌اند؛ با اين‌كه کاربرد آنها موجب سهولت در تفقه و برداشت از دین می‌گردد و طریق شناخت احکام استوار شرعی
را می‌نماید.[٣]

این باور فیض که اصول استنباط از قرآن و حدیث باید از فحوای روایات استفاده شود، بر اعتدال در گرایش اخباری او دلالت می‌کند. شاید این اعتدال ثمره تأثر فیض از اساتید اصولی خویش است.

طرح بحث

در این مقاله، بر اساس کتاب الوافی، روش فیض در شرح احادیث غیر فقهی توصیف می‌گردد:

[١]. «طرح نمايندگان مجلس براي اصلاح قانون مدني ايران در مورد فسخ نکاح»، سيده فاطمه خاتمي روزنامه جمهوري اسلامي، مورخ ١/١٠/١٣٨١.

[٢] عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان

[٣]* کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث