مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٣ - ضروری و نظری

قضائی ذهن را «تصدیق» مینامند.

اما ذهن همیشه در ارتباط علمی خود با اشیاء، حالت قضائی به خود نمیگیرد.

گاهی آنها را از نظر میگذراند بدون آنکه حکمی درباره آنها بکند. در صورتی هم که حالت قضائی به خود میگیرد و میان دو شیء حکم میکند، حکم و قضاوت یک چیز است که «تصدیق» نامیده میشود و صورتهایی که از محکومٌ علیه و محکومٌ به- یعنی دو چیزی که ذهن میان آنها حکم کرده است- [در ذهن حاصل میشود] چیز دیگر است.

صورتهایی که ذهن میان آنها حکم میکند «تصوّر» است.

پس وقتی که در ذهن خود حکم میکنیم به اینکه «هوا گرم است» آن حکم «تصدیق» است، و اما صورت ذهنی هوا و صورت ذهنی گرمی «تصوّر» است.

تقسیم علم به تصور و تصدیق اولین بار به وسیله حکیم عالیقدر اسلامی ابو نصر محمد بن طرخان فارابی ابداع و عنوان شد و مورد قبول حکما و منطقیین بعد قرار گرفت. منطقیین اسلامی در دورههای متأخّر این تقسیم را پایه قرار داده، ابواب منطق را به دو قسم منقسم کردند: قسم تصورات و قسم تصدیقات، در صورتی که قبلًا ابواب منطق به این ترتیب از هم جدا نشده بودند.

ضروری و نظری

همچنانکه گفتیم، از جمله اصطلاحاتی که در منطق و فلسفه زیاد به چشم میخورد اصطلاح «ضروری (بدیهی) و نظری» است. لازم است در این باره نیز توضیحی بدهیم.

هر یک از تصور و تصدیق بر دو قسم میباشند: یا «بدیهی» هستند و یا «نظری».

«بدیهی» عبارت است از ادراکی که نیاز به نظر یعنی فکر نداشته باشد، و اما «نظری» عبارت است از ادراکی که نیاز به نظر و فکر داشته باشد.

به عبارت دیگر: «بدیهی» آن است که خود به خود معلوم است و «نظری» آن است که خود به خود معلوم نیست بلکه باید وسیله شیء یا اشیاء دیگر معلوم شود.

به تعبیر دیگر «بدیهی» آن است که معلوم شدنش نیازمند به فکر نیست و اما «نظری» آن است که معلوم شدنش نیازمند به فکر است.

میگویند مثلًا تصور حرارت و برودت احتیاجی به فکر ندارد پس «بدیهی»