از جمله شبهاتی که مرحوم حاجی سبزواری در شرح منظومه آورده این است که معتزله میگویند: طبق قاعده کلّی «المعدوم المطلق لا یخبر عنه» از «معدوم مطلق» نمیشود خبر داد؛ یعنی معدوم مطلق نمیتواند موضوع حکمی قرار گیرد. امّا شما در همین قضیه «المعدوم المطلق لا یخبر عنه» از آن خبر دادهاید [١]. اگر معدوم مطلق است چگونه از آن خبر دادهاید؟ پس چیزی هست که از آن خبر دادهاید، و به بیان دیگر از آن جهت از معدوم مطلق خبر دادهاید که معدوم مطلق، ثبوت دارد هر چند که وجود ندارد. پس معدوم مطلق به معنی «لیس بثابت» نیست، بلکه به معنی «لیس بموجود» است.

در جواب این شبهه میگوییم خود این موضوع «معدوم مطلق» در ذهن موجود است و به اعتبار همین وجود ذهنی است که از آن خبر دادهایم. پس معدوم مطلق، معدوم مطلق است به حمل اوّلی ذاتی، و معدوم مطلق، معدوم مطلق نیست به حمل شایع صناعی. معدوم مطلقی که نمیشود از آن خبر داد معدوم مطلق به حمل اوّلی ذاتی است یعنی آن چیزی که مصداق معدوم مطلق است و نه مفهوم معدوم مطلق.

[١]. نظیر همین شبهه است دو مثال زیر:

مثال اول: اگر کسی بگوید: «هر چه که من بگویم دروغ است» اکنون آیا خود این خبر هم دروغ است یا راست است؟ اگر بگوییم خود این خبر دروغ است، پس معلوم میشود او خبر راست هم میگوید و اگر بگوییم این خبر راست است باز معلوم میشود که او خبر راست نیز میگوید و در هر دو صورت با این سخنش که گفت: «هر چه من بگویم دروغ است» منافات دارد.

مثال دوم: شخصی هنگام صبح میگوید: «خبری که ظهر به شما خواهم داد دروغ است» و همان شخص موقع ظهر میگوید: «خبری که صبح به شما دادم دروغ است». اکنون کدامیک از این دو خبر صحیح است؟

اگر خبر ظهر راست باشد پس خبر صبح دروغ است، و اگر خبر صبح دروغ باشد پس خبر ظهر هم دروغ است، و اگر خبر ظهر دروغ باشد پس باید خبر صبح راست باشد، و در نتیجه خبر صبح و خبر ظهر، هم راست است و هم دروغ، زیرا راست بودن خبر ظهر مستلزم دروغ بودن آن است و دروغ بودن آن نیز مستلزم راست بودن آن است.

همچنین راست بودن خبر صبح مستلزم دروغ بودن آن است و دروغ بودنش مستلزم راست بودن آن است. و حال آنکه واضح است که یک خبر نمیتواند هم راست باشد و هم دروغ.