مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٧٧ - اصطلاح حکما در تعریف معقولات اوّلیه و ثانویه

از آنچه گفته شد این نکته آشکار گردید که «معقولات ثانیه» یا «معقولات درجه دوم» از آن جهت به این اسم نامیده شدهاند که در درجه دوم از لحاظ ادراک ذهن قرار گرفتهاند؛ یعنی در وهله اوّل معقولات اوّلیه برای ذهن حاصل میشود و در وهله دوم معقولات ثانیه به عنوان صفت و حالت معقولات اولیه در ذهن نمودار می گردند. پس معقولات ثانیه از لحاظ ذهن ما- یعنی از آن جهت که معقولات معقولات هستند- در درجه دوم قرار گرفتهاند و البته منافاتی نیست بین این مطلب و اینکه این مفاهیم و عناوین از نظر دیگر یعنی از نظر رابطه با عالم خارج در درجه اوّل، و معقولات اوّلیه در درجه دوم قرار گیرند همان طوری که طرفداران نظریه اصالت وجود آنجا که بحث اصالت و اعتباریت را به میان میآورند وجود را اصیل و ماهیت را اعتباری میدانند.

اصطلاح حکما در تعریف معقولات اوّلیه و ثانویه

تاکنون سخن از معقولات اوّلیه و ثانویه و فرق آنها با یکدیگر بود. اکنون باید دانست که معقولات ثانیه خود بر دو نوعند: معقولات ثانیه منطقی و معقولات ثانیه فلسفی. پس سه دسته از معقولات وجود دارد: معقولات اوّلیه، معقولات ثانیه منطقی و معقولات ثانیه فلسفی. در تعریف هر یک از این سه دسته از معقولات و ملاک تمایز آنها با یکدیگر، متأخّرین از حکما تعبیری دارند که خالی از اشکال و ابهام نیست و نیازمند شرح و توضیح است. حاجی سبزواری این تعبیر را در ضمن ابیات زیر آورده است: