ممکن الوجود موجود شود، زیرا ممکن الوجود به حسب فرض از ناحیه ذات خود ایجاب نمیکند که موجود یا معدوم باشد، پس موجود بودن و موجود نبودن او وابسته است به علتی خارج از او و با موجود بودن آن علت، او موجود میشود و با نبودن آن، معدوم میگردد. پس آن علّت را مورد بررسی قرار میدهیم و همین دو فرض را درباره او اجرا میکنیم، زیرا آن علت یا واجب الوجود است و یا ممکن الوجود. اگر واجب الوجود است مدعای ما ثابت است و اگر ممکن الوجود است نیازمند به علت دیگری است که آن نیز یا واجب الوجود است و یا ممکن الوجود و اگر ممکن الوجود است نیازمند به علت دیگری و همین طور، و بالاخره باید منتهی شود به واجب الوجود، زیرا اگر منتهی نشود تسلسل علل غیر متناهیه لازم میآید و در مباحث «علّت و معلول» اثبات شده است که تسلسل علل غیر متناهیه ممتنع است.

پس خلاصه این برهان این است: هر موجودی یا واجب است و یا ممکن، و اگر ممکن است باید منتهی و متّکی باشد به واجب وگرنه تسلسل علل لازم میآید و تسلسل علل محال است.

بوعلی سینا در نمط چهارم کتاب اشارات این برهان را ذکر کرده است و آن را بهترین برهان دانسته است، زیرا در این برهان فقط یک محاسبه عقلی ما را به نتیجه رسانده است و مقدمهای که در آن به کار رفته و مفروض و مسلّم گرفته شده این است که اجمالا موجودی در جهان است و جهان- بر خلاف ادعای سوفسطائیان- پوچ در پوچ و هیچ در هیچ نیست، و البته این مقدّمه بدیهی مرز فلسفه و سفسطه است و از بدیهیترین بدیهیات است، و هیچ موجودی از موجودات مقدمه قرار داده نشده است، یعنی چنین نیست که وجود موجود خاصّی از قبیل انسان، حیوان، زمین، آسمان و یا هر چیز دیگر قبلًا قطعی و مسلّم گرفته شده باشد و سپس آن موجود خاص، پایه و مبنا و نردبان برای اثبات ذات حق قرار گرفته باشد و در نتیجه وجود شیء دیگر از وجود باری تعالی قطعیتر و مسلّمتر فرض شده باشد؛ خیر، هیچ موجودی از موجودات، پایه و پلّه و نردبان قرار نگرفته است، آنچه قبلًا قطعی و مسلّم گرفته شده است چند اصل

واجب الوجود و ادّعای اینکه واجب الوجودی در جهان نیست میباشیم. اما اینکه واجب الوجود یکی است یا بیشتر؟ و هم اینکه آیا واجب الوجود از سنخ جسم و ماده است یا مجرد از ماده است؟ و دیگر اینکه چه صفات ثبوتیه و چه صفات سلبیه [ای] باید داشته باشد؟ به تدریج مرحله به مرحله در مراحل بعد اثبات میشود.