مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٦٦ - غرر ششم در تناهی ابعاد

جسمانی». این مسأله همان طور که در منظومه بیان شده است جزء «طبیعیات» یعنی از لواحق و عوارض جسم طبیعی شمرده میشود نه از «الهیات» و عوارض و لواحق موجود بما هو موجود.

این بحث، بسیار مهم و شیرین و ارزنده است. در اینجا میخواهیم بدانیم جهانی که در آن زندگی میکنیم از نظر وسعت و گسترش چه وضعی دارد؟ فرضا بخواهیم با سرعتی معادل سرعت نور به خطّ مستقیم رو به یک جهت حرکت کنیم آخر به کجا خواهیم رسید؟ آیا به جایی منتهی خواهد شد که در آنجا جهان پایان یافته باشد؟ و به اصطلاح آیا عالم محیطی دارد و یا محیطی ندارد و به همین دلیل وسط و مرکز هم ندارد، همه جا مانند مرکز است و اگر میلیاردها میلیارد سال نوری حرکت کنیم از نظر پیمودن فضای بی منتهای عالم مثل آن است که سر جای خود ایستادهایم؟

بدیهی است که این مسأله را با احساس و تجربه نمیتوان تحصیل کرد، فقط براهین فلسفی یا ریاضی میتواند راهنمای ما باشد، و احیانا مسائل تجربی شاید بتواند مادّه برای برخی براهین فلسفی یا ریاضی واقع شود.

حکمای قدیم عموماً طرفدار تناهی ابعاد عالماند. علمای جدید در این مسأله وحدت نظر ندارند و برخی این مسأله را جزء مجهولات غیر قابل تحقیق میدانند، ولی برخی دیگر از اظهار نظر خودداری نمیکنند. اینشتاین دانشمند بزرگ فیزیک جدید در عصر ما طرفدار تناهی ابعاد است.

حکمای قدیم براهین زیادی بر تناهی ابعاد اقامه میکنند. یکی از آنها برهانی است که معروف است به «برهان سلّمی» یعنی برهان نردبانی که در سه شعر بالا بدان اشاره شده است.