زمین علوم را به شکلهای دیگری تقسیم کردهاند که در کتابهای روش شناسی علوم (متدولوژی) مسطور است. مجموعا میتوان گفت که برای علوم هنوز تقسیمی که مقبولیت عمومی یافته باشد و از هر جهت بینقص باشد صورت نگرفته است.

هر یک از رشتههای نظری و عملی، بر طبق تقسیم ارسطویی ممکن است خود به علوم و فنون مستقلّی تقسیم شود همچنانکه ریاضی و طبیعی هر کدام به علوم متعدّدی تقسیم میشوند و رشتههای گوناگونی دارند؛ ولی «علم اعلی» که بعد از ارسطو «علم الهی» نامیده شده است با این که مشتمل بر دو قسمت متمایز است از نظر حکمای اسلامی علم و فنّ واحدی به حساب میآید.

این علم را از آن جهت «علم اعلی» خواندند که اوّلا از همه علوم کلّیتر است، و ثانیا چنانکه در محلّ خود ثابت شده است علوم دیگر به آن نیازمندند و او از آنها بینیاز است، و ثالثا معانی و مفاهیم مورد استفاده این علم، معانی و مفاهیمی مادّی نیستند؛ یعنی مصادیق آنها انحصاری به مادّیات ندارد و بعلاوه مستقیما از مادیات گرفته نشده است، و به عبارت دیگر این معانی تصویرات مستقیم اشیاء مادّی نمیباشند و به اصطلاح معقول ثانویاند نه معقول اوّلی، و همه اینها در «امور عامّه» بیان شده است؛ رابعا در این علم است که مبادی و اسباب و علل اوّلیه وجود جستجو و اثبات میشود؛ بحث واجب الوجود، عقول قاهره، مادّة المواد، بلکه حتی حرکت (البتّه حرکت جوهری) آنها و زمان در شأن این علم است. علیهذا موجوداتی که در این علم وجود آنها اثبات میشود اعلی و اشرف و اقدماند از موجوداتی که در علوم دیگر به شکل دیگر اثبات میشوند.

این علم، «ما بعد الطبیعه» نیز نامیده میشود. کلمه «ما بعد الطبیعه» در زبان عربی ترجمه مستقیم کلمه «متافیزیک» است که لغتی است یونانی. بنا بر مشهور نام و اصطلاح متافیزیک بعد از ارسطو به وسیله شاگردان و شارحان کلام وی روی این علم گذاشته شد.

از مجموع آنچه تاکنون گفتیم معلوم شد که از نظر قدما حکمت- یعنی حقایق و علومی که قابل دریافت با نیروی عقل است- در وهله اوّل منقسم میشود به حکمت نظری و حکمت عملی؛ حکمت نظری به نوبه خود منقسم میشود به «حکمت الهی» یا «حکمت علیا»، و «حکمت ریاضی» یا «حکمت وسطی»، و «حکمت طبیعی» یا «حکمت سفلی». حکمت الهی «علم اعلی»، «علم کلّی»، «فلسفه ما بعد الطبیعه» و