حکما جملهای دارند که میگویند: «العاملة تحت الشوقیة و الشوقیة تحت المدرکة» یعنی قوّه عامله تحت تأثیر و نفوذ قوّه شوقیه است و قوّه شوقیه تحت تأثیر قوّه مدرکه است. مقصود این است که قوّه مدرکه است که قوّه شوقیه را بر میانگیزد و میل را تحریک میکند (اوّل دیده میبیند و بعد دل یاد میکند و مایل میگردد)، و قوّه شوقیه است که قوّه عامله را برمیانگیزد و تحریک میکند تا منتهی به عمل میگردد.

هر فعل و عمل اختیاری مستقیما و بلاواسطه از قوّه عامله ناشی میشود، ولی خود قوّه عامله را قوّه شوقیه به حرکت واداشته و از قوّه به فعل میرساند، و باز قوّه مدرکه است که قوّه شوقیه را تحریک میکند. پس قوّه مدرکه مبدأ قوّه شوقیه و قوّه شوقیه مبدأ قوّه عامله است و قوّه عامله نیز مبدأ فعل و عمل خارجی است؛ و به تعبیر دیگر قوّه عامله «مبدأ قریب» فعل و قوّه شوقیه «مبدأ بعید» آن و قوّه مدرکه «مبدأ أبعد» آن است.

کار قوای مدرکه اطلاع رساندن و سایر کارهای اطلاعاتی و به حرکت در آوردن قوای شوقیه است و کار قوای شوقیه به حرکت در آوردن و برانگیختن قوای عامله و کار قوای عامله به حرکت در آوردن بدن یا یک عضو از اعضای بدن است. از این روست که حکما میگویند: «العاملة تحت الشوقیة و الشوقیة تحت المدرکة».

فرض کنید شما در پیادهرو خیابان حرکت میکنید، در این بین چشمتان به کتابی در ویترین یک کتابفروشی میافتد، نام کتاب و نام مؤلّف و موضوع بحث که بر روی کتاب نوشته شده است نظر شما را جلب میکند، سپس به سمت کتابفروشی رفته و کتاب را میگیرید و باز میکنید و فهرست مطالب آن را میبینید، آنگاه رغبت خریدن آن کتاب در شما پدید آمده و قیمت آن را پرداخت کرده و از آنجا خارج میشوید. در این مثال قوّه مدرکه (حسّ باصره) وجود چنین کتابی را به ذهن شما اطلاع داده و در اثر این اطّلاع، میل و شوق شما برانگیخته شده و اندیشه خریدن آن در شما پیدا میشود. در اثر این شوق، مسیر خود را تغییر داده به طرف کتاب رفته تا بالاخره کتاب را خریده و از آنجا خارج میشوید. پس این قوّه مدرکه بوده که شوق را در شما برانگیخته است، و این شوق و اراده بوده که پا را به سوی مغازه به حرکت