اختلافات نظری و فلسفی و تفسیری است و در عمل و نتیجه تأثیری ندارد جز قسمت آخر که مطابق نظر قدیم اگر جسمی را در غیر جهت میل آن جسم با یک ضربه و نیروی خارجی در فضایی که هیچ گونه عایق و مانعی ندارد به حرکت در آوریم خود به خود خواهد ایستاد ولی در نظر جدید چنین نیست و در حقیقت نمیتوان گفت که اختلاف نظر قدیم و جدید در قاعده «القسر لا یدوم» است، زیرا در نظرات جدید فرض حرکت قسری نمیشود نه اینکه فرض حرکت قسری میشود و معذلک ادّعا میشود که دائم نیست.

ضمناً این نکته ناگفته نماند که در بعضی نظرات قدیم نیز این مطلب گفته شده است که حرکات مکانی قسری اگر هیچ گونه عایق و مانعی نباشد دوام پیدا میکند، مانند اینکه بوعلی گفته است که سنگی را که به بالا پرتاب میکنیم اگر تصادمات هوا و غیره نباشد تا پشت فلک اطلس خواهد رفت. حال آیا این سخن به منزله انکار کلّی قاعده «القسر لا یدوم» است و یا آنکه نظر قدما در باب دوام و لا دوام قسر در زمینه عوایق و موانع است [١] و میان حرکات مکانی با حرکات غیر مکانی فرقی هست که استثنائی در این قاعده به وجود میآورد، اینها مطالبی است که فعلا نمیتوانیم وارد آن بشویم.

وجه اختلاف دو طرز فکر قدیم و جدید در باب حرکت

برای توضیح اصل مطلب و بیان وجه اختلاف دو طرز فکر قدیم و جدید در باب حرکت، لازم است مطلب ذیل را ذکر کنیم:

آنچه مسلّم است این است که علیالاجمال نظری از ارسطو در «طبیعیات» رسیده است دائر بر اینکه هر حرکتی احتیاج دارد به قوّه محرّکهای و همین اصل طبیعی به ضمیمه اصل دیگری- که یک اصل فلسفی است- دائر بر بطلان تسلسل علل

[١]. زیرا همان طور که مورد قبول علمای امروز نیز هست عملا هر حرکتی مواجه با یک سلسله عوایق است. نظر قدما در فرق حرکت طبعی و قسری به این است که حرکت طبعی با وجود عوایق نیز قابل دوام است بر خلاف حرکت قسری که بالاخره عوایق، طبیعت را به حال اوّل بر میگرداند؛ و امّا اگر عایقی در کار نباشد هر حرکتی قابل دوام است و لااقل حرکات مکانی اینچنین هستند که اگر عایق در کار نباشد قابل دواماند.