در تواتر نيز امتناع تواطؤ مخبرين بر كذب، به عنوان يك مقدّمه مطويّه در كار است و اين مقدّمه، يك مقدمه عقليه است و صرفاً از راه سماع حسّي، حاصل نمي‌شود.

خلاصه آنكه در بديهيات ظاهريه نيز عقل، نقش مهمي دارد.

د ـ اينكه محسوسات ظاهري، مجربّات و متواترات از قضاياي بديهي ثانوي شمرده شده‌اند، محل تأمل است، چراكه برخي از آنها يقيني هم نيستند چه رسد به اينكه بديهي باشند، چون برخي از كبرياتي كه اينگونه قضايا بر آنها استوارند كبرياتي يقيني و عقلي نمي‌باشند مثل قاعده «قسر اكثري» كه حداقل مصداق‌يابي و تعيين مجراي آن در عالم خارجْ متعسّر بل متعذّر است.

حق اين است كه بديهيات فقط دو قسم‌اند: وجدانيات (محسوسات باطني) و اوّليات. و سرّ بداهت در دسته نخست اين است كه اين قضايا حكايت از علومي حضوري دارند و لذا همواره صادق‌اند و دسته دوّم نيز ـ از آنجا كه قضايايي تحليلي هستند و محمولاتِ آنها از تحليل موضوعاتشان استنباط مي‌شوند ـ همواره صادق و بديهي‌اند.

خواجه طوسي(رحمه الله) درباب مجرّبات سخني قابل دقت دارد. او مي‌گويد: «و المجرّب عند المنطقيّ من المبادئ و عند الفلسفي ليس من المبادي»[١]. اين سخن ممكن است اشاره بدين نكته باشد كه مجرّبات همواره يقيني نيستند و از نظر فلسفي نمي‌توان آنها را مبدأ برهان دانست و اگر برخي مجرّبات، يقيني هستند يقيني نظري بوده، محتاج اقامه برهان‌اند.

مرحوم شيخ‌الرئيس در اينجا مجرّبات را در زمره ضروريات ظاهريه آورد و آنگاه ضروريات باطنيه را به دو قسم عقلي و غير عقلي منقسم نمود و سپس عقلي را به دو قسم عقلي صرف و عقلي غير صرف، و سرانجام عقلي غير صرف را به غريزي و غير غريزي تقسيم كرد.

مرحوم خواجه در اساس الاقتباس بيان ديگري دارد و مجرّبات را از جمله ضروريات ظاهريه‌اي مي‌داند كه از راه حسّ با مشاركت امري غير خارج از نفس به دست مي‌آيند و لذا بايد گفت ـ چنانكه در مبحث «نكاتي در باب بديهيات» از همين فصل گذشت ـ در حقيقت بديهيات ظاهريه از جهتي ظاهري هستند و از جهتي باطني. سخن خواجه(رحمه الله) اين است:

[١] نگاه كنيد به: شرح اشارات، النهج السادس، ج ١، ص ٢١٧. ‌