نویسنده المحیط مطلب دیگری را نیز از کتاب الزیدیة الکبری جاحظ نقل می‌کند. این مطلب به حدیثی مرتبط است که اهل تسنن به این شکل از رسول اکرم ٩ نقل می‌کنند: «لو کنت متّخذاً خلیلاً لاتّخذت أبابکر أخاً و صاحباً و قد اتّخذ الله صاحبکم خلیلاً.» [٣٣١] نویسنده المحیط خدشه‌هایی را بر این روایت وارد می‌کند. از جمله می‌نویسد:

و منها: ما ذکره الجاحظ في الزیدیّة الکبری قال: إنّ أصاب الحدیث رووا عن النبيّ ٩ قال: لم‌یکن نبيٌ قبلي یموت حتّی یتّخذ من أمّته خلیلاً و إنّ خلیلی منکم ابن١ أبي‌قحافة٢ أو خبراً ذکر [٣٣٢]في هذا المعنی ثمّ رووا: لو کنت متّخذاً خلیلاً لاتّخذت أبابکر خلیلاً، فبأيّ الخبرین نأخذ و أیّهما نردّ؟ لأنّ أحد الخبرین یقتضي أنّه اتّخذ أبابکر خلیلاً و الخبر الآخر بقتضي أنّه لم‌یتّخذ أحداً خلیلاً فیتعارضان[٣٣٣] و یسقطان.[٣٣٤]

آن‌گونه که از این نقل بر می‌آید، جاحظ دست‌کم در کتاب زیدیّة‌الکبری که از میان رفته است، موضعی برخلاف العثمانیّة و نزدیک به اعتقادات زیدیان اتخاذ کرده بود. البته چرایی این تذبذب و تناقض رویکرد در آثار جاحظ، که از دید برخی دانشمندان متقدم نیز پنهان نبوده است،[٣٣٥] جای بررسی دارد.[٣٣٦]

نتیجه‌گیری

بر اساس منقولات یاد‌شده در المحیط می‌توان زوایای بیشتری از تاریخ و اندیشه

[٣٣١] . عبارت مطابق نقل المحیط، ج ٢، ص ٦٦ است (برای نقل برخی منابع سنی ر. ک: صحیح البخاری، ج ١، ص ١٢٠؛ مسند ابی‌یعلی، ج ٩، ص ٨٠ و ١١٢).

[٣٣٢] . «ذکروا» هم محتمل است.

[٣٣٣] . در نسخه: «متعارضان» هم محتمل است، ولی آنچه در متن آمده مناسب‌تر است.

[٣٣٤] . المحیط، ج ٢، ص ٦٦.

[٣٣٥] . برای نمونه ر. ک: سخن سید مرتضی در الشافی، ج ١، ص ٨٧ ــ ٨٨: «و من جمع بين كتبه التي هي: «العثمانية» و «المروانيّة» و «الفتيا» و «العباسية» و (الإماميّة) و «كتاب الرافضة و الزيديّة» رأى من التضاد و اختلاف القول ما يدل على شكّ عظيم و إلحاد شديد، و قلّة تفكّر في الدّين» و نیز ص ٨٩.

[٣٣٦] . برای منقولات دیگری از المحیط که البته موضوع بیشتر آن‌ها با اندیشه‌های امامیه ارتباطی ندارد و لذا در این‌جا مجال پرداختن به آن‌ها نیست ر . ک: عدّة الأکیاس، ج ٢، ص ١٢٠، ١٢٢، ١٢٤، ١٣١، ١٣٤، ١٣٨، ١٥٨، ١٦٠، ١٦٧، ١٦٨، ١٧٦، ١٩٠، ١٩١، ١٩٢، ١٩٣، ١٩٥، ١٩٨، ٢٠٢، ٢٠٥، ٢٠٧ و ٣٧٤؛ الحدائق الوردیة، ج ١، ص ٦٤ و ٦٥. با جستوجو در آن بخش از میراث دانشمندان زیدی موجود در نرم‌افزارهای رایانه‌ای در دسترس ما روشن گشت که بیشترین نقل از کتاب المحیط در کتاب عدّة‌الأکیاس آمده است.