اعتکاف، عبادتي مستحب است كه با نذر و امثال آن واجب مي‌شود.[٣٣٧] اين عمل، در اديان گذشته نیز سابقه داشته و در منابع اسلامي فضیلت فراوانی برای آن شمرده شده است. روح این عبادت در همة ادیان، دوری از مظاهر دنیا و قرار گرفتن در مکاني محدود به منظور عبادت خالصانة پروردگار است. در چند آیه از قرآن كريم اين موضوع طرح شده و بیان جزئیات آن به سنت محوّل شده است.

اعتکاف یکی از مظاهر عرفان اسلامی و زهد مشروع است که با راهنمایی معصومان، اصحاب ایشان و فقهای شیعه از تحریف و بدعت حفظ شده است. امروزه عرفان‌های ساختگی و زهدهای ظاهری گسترش یافته و گاه، لباس اسلامی می‌پوشند. در این شرایط بررسی نمادهای حقیقی عرفان و زهد اسلامی، که به تبیین جایگاه عبادت و رابطه صحیح بین خلق و خالق می‌انجامد، ضروری است. بر این اساس، هدف این نوشتار، تبیین جایگاه و فضیلت اعتکاف در اسلام است و مأموریت آن نگرشی نو به روایات این موضوع و دسته‌بندی کاربردی احادیث آن متناسب با نیاز روز است. یکی از بهره‌های مقالة حاضر، ترغیب به اعتکاف و افزایش معرفت اهالی اعتکاف دربارة این عمل مهم عبادی است. ارائه نکاتی درباره پیشینه اعتکاف و بررسی تفسیری آیات اعتکاف، از دیگر فواید این نگاشته است.

تاکنون آثار خوب و متعددی درباره اعتکاف به چاپ رسیده است که برخی همانند باب‌الاعتکاف به جمع‌آوری روایات در منابع حدیثی پرداخته‌ و بعضی دیگر بُعد فقهی آن را لحاظ کرده‌اند.[٣٣٨] ویژگی نوشتار حاضر، نگاه تحلیلی به آیات و روایات و تلاش برای ارائه معارف کاربردی این موضوع است. این بررسی پس از جستوجو در منابع مکتوب و الکترونیک و گردآوری یادداشت‌های متعدد و نسبتاً جامع از آیات، احادیث و گزارش‌های تاریخی صورت گرفت. نگاهی به متون اسلامی غیرشیعی

* عضوگروه علمی شهید اول (مرکز تخصصی حوزه علمیه قم).

١. أنّ الاعتكاف في أصله مندوب إليه غيرواجب بدون النذر و شبهه (تذکرة الفقهاء، ج٦، ص٢٨٤).‌

[٣٣٨]. نگاشته‌هایی مانند: خلوت انس اثر سیدحمیدرضا محمود نژاد، اعتکاف ابرار نوشتة گروهي از پژوهشگران مؤسسه فرهنگي دارالهدى، اعتكاف، سنتي محمدي نوشتة رحيم نوبهار در شیعه و جامع‌الاحادیث الصحیحة فی‌الصیام و‌القیام و‌الاعتکاف اثر حمدی حامد صبح و قیام رمضان فضله و كیفیة ادائه و مشروعیة الجماعة فیه و معه بحث قیم من الاعتكاف البانی، محمد ناصرالدین در اهل‌سنت از کتاب‌های ارزشمند در این موضوع هستند.