كسر أصنام الجاهلية - الملا صدرا - الصفحة ٢٧

«صدر المتألّهين» از وى نام برده است. [١]

مناسب آمد جهت حسن ختام، بحث را با نظر خاتم فقيهان و مجتهدان شيعه اماميّه شيخ مرتضى انصارى- رحمة اللّه عليه- خاتمه دهيم كه در كتاب الطّهارة خود، به مقام علم و تحقيق صدرا اشارت فرموده و از وى با عنوان «المحقّق صدر الدّين شيرازى» و يا بروايتى «صدر المتألّهين» نام برده است. [٢]

نظر نهايى نگارنده: از آنچه در گذشته در جاهاى مختلف درباره شخصيّت دينى و بعد عرفانى صدرا گفته شد، نظر نگارنده بدست آمد. امّا باز مناسب ديدم در اينجا كه عنوان بحث «نظر اخلاف صدرا درباره عرفان او» است، نظر نهايى خود را بنويسم و اگر احيانا تكرارى پيش آيد پوزش مى‌خواهم كه «هو المسك ما كرّرته يتضوّع».

صدرا به راستى فرزانه‌اى نبيه، صوفيى صافى، عارفى روشن ضمير، عالمى جامع، دين‌شناسى عميق و مسلمانى معتقد و متشرّع بود، كه هم به باطن دين نظر داشت و هم به ظاهر آن عمل مى‌كرد. شخصيّتش بالاتر و والاتر از آن بود كه به زىّ صوفيان درآيد و خود را در قيد و بند سنّتهاى خانقاهى و رسوم ظاهرى متصوّفان و سلسله‌هاى رسمى صوفيان نگهدارد و يا شطحات و ترّهات و طامات به زبان آورد.

او به دنيا و فريبنده‌هاى آن هرگز اعتنا نكرد. ظاهر و باطن و قول و فعلش يكى بود. آنچه گفته، عقيده‌اش بوده و به آن عمل كرده و در واقع زندگيش تجسّد و تجسّم‌

[١] ر. ك: مقدّمه عوالي اللآلي، ج ١، ص ١١.

[٢] من به چاپهاى سنگى كتاب الطهارة شيخ انصارى ركن ثانى در كيفيّت نيّت (طبع ١٢٨٩، بيجا، و طبع شوّال ١٣١٤، بيجا، ص ٨٠) و چاپ جديد (١٤١٨، قم، ص ١٧) مراجعه كردم. عبارت شيخ به اين صورت است: «المحقّق صدر الدّين شيرازى»؛ ولى صاحب طرائق الحقائق (ج ١، ص ١٨٢) مى‌نويسد: «شيخ بزرگوار شيخ مرتضى- أعلى اللّه مقامه- در مسئله نيّت وضو و تحقيق معنى اراده در كتاب طهارت نقل عبارت از ملا صدرا فرموده: «ما هذا لفظه الشّريف قال صدر المتألّهين- إلى آخر ما نقل». اهل فن به خوبى مى‌دانند كه بين اين دو عنوان بون بعيد است.