معناى ديدن نيامده، بلكه به معناى علم آمده، و علت اينكه از علم تعبير به رؤيت كرده براى اين است كه بفهماند مطلب آن قدر روشن است كه مى‌توان آگاهى از آن را ديدن خواند اين آيه شريفه، همانند آيات زير است كه مى‌فرمايد:(أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ)[١] و نيز مى‌فرمايد:(أَ لَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً؟)[٢] زمخشرى در اين باره گفته است كلمه ا لم تر به منزله يك مثال است كه در مقام شگفت‌انگيزى و تعجب به كار مى‌رود، وقتى كه مى‌گوئيم: أ لم تر كذا و كذا معنايش اين است كه: راستى تعجب نمى‌كنى از اينكه چنين و چنان شد؟ و كلمه‌(حَذَرَ الْمَوْتِ) مفعول له براى فعل خرجوا است، و معنايش اين است كه: مگر نديدى آن كسانى را كه به خاطر ترس از مرگ، از ديار خود خارج شدند؟ و نيز ممكن است كه آن را مفعول مطلق گرفته و بگوئيم:

تقدير آيه: خرجوا من ديارهم و هم الوف يحذرون الموت حذرا ، است يعنى از ديار خود بيرون شدند در حالى كه هزاران نفر بودند، و از مرگ مى‌ترسيدند، ترسيدنى كه ناگفتنى است.

(فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ‌) ... امر در اين آيه شريفه، امر تكوينى است و منافاتى ندارد كه مرگ اين گروه از مجراى طبيعى واقع شده باشد، هم چنان كه در روايات هم آمده است كه به مرض طاعون مرده‌اند، و اگر تعبير به امر (بميريد) كرده و نفرمود خدا ايشان را ميراند و سپس زنده كرد ، براى اين بود كه بهتر بر نفوذ قدرت و غلبه امر الهى دلالت كند، چون تعبير به انشاء در امور تكوينى از تعبير به خبر دادن مؤثرتر و مؤكدتر است، هم چنان كه در اوامر تشريعى تعبير به اخبار مؤكدتر است از تعبير به انشاء.

(وقتى بخواهيم به مامور خود دستور مؤكدى بدهيم، گفتن اين كه فلان كار را مى‌كنى مؤكدتر است از گفتن اينكه فلان كار را بكن.) مترجم و جمله: ثم احياهم تا حدى دلالت دارد بر اينكه خداى تعالى زنده‌شان كرده تا زندگى كنند، و بعد از زنده شدن مدتى زندگى كرده‌اند، براى اينكه اگر اين احياء و زنده ساختن، صرفا معجزه‌اى بوده تا ديگران از آن عبرت بگيرند و يا دليلى و يا بيانى براى اثبات حقيقتى بوده باشد، بايد آن را ذكر مى‌كرد، چون رسم قرآن در بلاغتش همين است، هم چنان كه در داستان اصحاب كهف ذكر كرد كه بعد از زنده شدن چه كارهايى كردند، علاوه بر اينكه جمله بعدش هم كه مى‌فرمايد: (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ‌) ... ، اشعارى بر اين معنا دارد، چون زنده كردن وقتى فضل مى‌شود كه زنده شده چند صباح ديگر زنده بماند.

[١] مگر نديدى كه خداوند آسمانها و زمين را به حق آفريد؟. سوره ابراهيم، آيه ١٩

[٢] مگر نديديد كه چگونه خداى تعالى آسمانها را هفت طبقه آفريد؟. سوره نوح، آيه ١٥