تا اينجا روشن گرديد كه هر انسانى داراى قريحه‌اى است كه مى‌خواهد انسانهاى ديگر را استخدام كند، و از ساير انسانها بهره‌كشى كند، حال اگر اين نكته را هم ضميمه كنيم كه افراد انسانها به حكم ضرورت از نظر خلقت و منطقه زندگى و عادات و اخلاقى كه مولود خلقت و منطقه زندگى است، مختلفند، نتيجه مى‌گيريم كه اين اختلاف طبقات همواره آن اجتماع صالح و آن عدالت اجتماعى را تهديد مى‌كند، و هر قوى‌اى مى‌خواهد از ضعيف بهره‌كشى كند، و بيشتر از آنچه به او مى‌دهد از او بگيرد، و از اين بدتر اينكه غالب مى‌خواهد از مغلوب بهره‌كشى كند، و بيگارى بكشد، بدون اينكه چيزى به او بدهد، و مغلوب هم به حكم ضرورت مجبور مى‌شود در مقابل ظلم غالب دست به حيله و كيد و خدعه بزند، تا روزى كه به قوت برسد، آن وقت تلافى و انتقام ظلم ظالم را به بدترين وجهى بگيرد، پس بروز اختلاف سرانجام به هرج و مرج منجر شده، و انسانيت انسان را به هلاكت مى‌كشاند يعنى فطرت او را از دستش گرفته سعادتش را تباه مى‌سازد.

و اين آيه شريفه:(وَ ما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا)[١] به همين معنا اشاره دارد.

و همچنين آيه شريفه:(وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ، وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ)[٢] و همچنين آيه مورد بحث كه در آن مى‌فرمود: (لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ‌) ... .

و اين اختلاف همانطور كه توجه فرموديد امرى است ضرورى، و وقوعش در بين افراد جامعه‌هاى بشرى حتمى است، چون خلقت به خاطر اختلاف مواد مختلف است، هر چند كه همگى به حسب صورت انسانند، و وحدت در صورت تا حدى باعث وحدت افكار و افعال مى‌شود، و ليكن اختلاف در مواد هم اقتضايى دارد، و آن اختلاف در احساسات و ادراكات و احوال است، و پس انسانها در عين اينكه به وجهى متحدند، به وجهى هم مختلفند، و اختلاف در احساسات و ادراكات باعث مى‌شود كه هدفها و آرزوها هم مختلف شود، و اختلاف در اهداف باعث اختلاف در افعال مى‌گردد، و آن نيز باعث اختلال نظام اجتماع مى‌شود.

و پيدايش اين اختلاف بود كه بشر را ناگزير از تشريع قوانين كرد، قوانين كليه‌اى كه‌

[١] مردم در آغاز به جز يك امت نبودند، ولى بعدا اختلاف كردند. سوره يونس آيه ١٩

[٢] انسانها لا يزال در اختلافند مگر كسانى كه پروردگارت به آنان رحم كرده باشد و براى همين هم خلقشان كرده بود. سوره هود آيه ١١٨- ١١٩