است نيز پى‌برده بود، به شهادت اينكه مى‌بينيم از قديم‌ترين زمانها امت‌هاى مختلف و با زبانهاى مختلف مبدأ حكم و امر و دستورات جامعه را رأس و رئيس ناميده، و لغت‌هاى مختلفى از آن منشعب كرده است، نظير رأس، و رئيس و رئاسه، و رأس الخيط، (سر نخ) و رأس المدة (سر رسيد)، و رأس المسافة، و رأس الكلام، و رأس الجبل (سر كوه)، و همچنين سر جانداران و چهار پايان را رأس خوانده، و نوك شمشير را رأس السيف ناميده است، (پس بشر از همان ديرباز به اهميت دماغ پى برده بود، و ليكن به خاطر همان شواهدى كه گفتيم، نمى توانست بپذيرد كه دماغ مركز فرماندهى بدن باشد).

و ظاهرا همين مسئله باعث شد كه ادراك و شعور و هر چه كه بويى از شعور در آن باشد، از قبيل: حب و بغض و رجاء و خوف و قصد و حسد و عفت و شجاعت و جرأت و امثال آن را به قلب نسبت دهند، و منظورشان از قلب، همان روحى است كه به بدن وابسته است، و يا به وسيله قلب، در بدن جريان مى‌يابد، و لذا ادراكات نامبرده را، هم به قلب نسبت مى‌دهند، و هم به روح، و هم به نفس، گاهى مى‌گويند: فلانى را دوست دارم، و گاهى مى‌گويند روحم او را دوست مى‌دارد، و نيز مى‌گويند قلبم او را دوست مى‌دارد، و گاهى هم مى‌گويند نفسم او را دوست مى‌دارد، آن گاه اين مجاز گويى آن قدر ادامه مى‌يابد كه لفظ قلب را بر نفس اطلاق مى‌كنند، هم چنان كه بسيار اتفاق افتاده كه از اين هم تجاوز نموده كلمه صدر را بر قلب اطلاق مى‌كنند چون قلب در سينه قرار دارد انحاء ادراكات و افعال و صفات روحى را به سينه نسبت مى‌دهند.

و در قرآن كريم از اين قسم نسبت‌ها در موارد بسيارى آمده، از آن جمله فرموده:(يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ)[١] و نيز فرموده:(أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ)[٢] و نيز فرموده:(وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ)[٣] كه در اين آيه هم رسيدن دلها به گلوگاه كنايه است از تنگى سينه و نيز فرموده:

(إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ)[٤] و بعيد نيست كه اينگونه موارد در كلام خداى تعالى اشاره باشد به تحقيق اين نظريه، چيزى كه هست متاسفانه تا كنون اين نظريه آن طور كه بايد و شايد روشن نشده است.

شيخ ابو على ابن سينا، در اين مسئله كه مركز ادراكات و صفات نفسانى در ساختمان‌

[١] سينه‌اش را براى پذيرفتن معارف اسلام فراخ كرده و مى‌گشايد. سوره انعام، آيه ١٢٥

[٢] سينه‌ات تنگى مى‌كند. سوره حجر، آيه ٩٧

[٣] دلها( جانها) به گلوگاه رسيد. سوره احزاب، آيه ١٠

[٤] خداوند به آنچه كه از سينه‌ها مى‌گذرد، دانا است. سوره مائده، آيه ٨