و نيز با اين بيان فساد گفتار يك عده مفسر ديگر روشن مى‌شود كه گفته‌اند: منظور آيه اين است كه مردم امت واحده‌اى در ضلالت بودند، چون اگر منظور اين نبود، وجهى نداشت كه دنبالش بفرمايد: (پس خدا انبيا را برانگيخت ...) و وجه فساد اين گفتار اين است كه اين مفسرين غفلت كرده‌اند از اينكه خداى سبحان خودش اين ضلالت را ذكر كرده و بطور اشاره فرموده:(فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ) و فرموده اين ضلالت تنها از ناحيه علماى دين، و بعد از نزول كتاب و بيان آيات خدا ناشى شده و اگر قبل از بعثت انبيا مردم همگى گمراه بوده گرفتار كفر و نفاق و معاصى بوده‌اند، ديگر معنا ندارد اين ضلالت را به علماى دين نسبت دهد.

و باز از بيان گذشته ما اشكالى كه به گفتار بعضى ديگر از مفسرين وارد است روشن مى‌شود، چه آن مفسر گفته: منظور از كلمه (ناس) بنى اسرائيل است، نه عموم مردم، چون خداى سبحان در جاى ديگر عين اين اختلاف و بغى را به بنى اسرائيل نسبت داده فرمود:(فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ)[١].

و اشكال اين تفسير اين است كه هيچ دليلى بر آن نيست، و صرف اينكه طايفه‌اى از بشر دچار بغى شده‌اند، دليل نمى‌شود كه هر جا سخن از بغى مى‌رود بگوئيم مراد همان قومند.

و از همه اينها فاسدتر تفسير كسى است كه گفته: منظور از كلمه: (ناس) در آيه شريفه خصوص حضرت آدم ع است، و معناى آيه اين است كه آدم امت واحده و تنها كسى بود كه هدايت داشت، و بعد از او ذريه‌اش اختلاف كردند، و خدا انبيايى برانگيخت ...، و آيه شريفه نه از اول تا به آخرش با اين تفسير مطابقت دارد، و نه حتى بعضى از جملاتش با آن مساعد است.

و باز با بيان ما فساد اين گفتار روشن مى‌شود كه بعضى گفته‌اند: كلمه (كان) در آيه اصلا معناى زمان را نمى‌دهد، هم چنان كه در جمله:(وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً) كلمه (كان) منسلخ از زمان است، و معناى آيه اين است كه مردم همه از اين جهت كه مدنى به طبعند يك امتند، چون مدنيت به طبع اختصاص به يك نسل و دو نسل ندارد، بلكه هر جا و در هر زمانى انسانى يافت شود، بالطبع مدنى است، چون زندگيش بدون اجتماع با افراد ديگر تامين نمى‌شود، حوائجش آن قدر زياد است كه خودش به تنهايى نمى‌تواند آنها را برآورد، و دايره لوازم‌

[١] بنى اسرائيل اختلاف نكردند مگر از در بغى و بعد از آنكه داراى علم به كتاب خدا شدند.

سوره جاثيه آيه ١٦