و همچنين هر جا امور قيامت و آتش و بهشت را نقل مى‌نمايد، همه جا به حجت‌هاى عقلى يعنى حجت‌هايى كه عقل بشر با آنها آشنا است استدلال مى‌كند، و همه جا بر اين نكته تكيه دارد، كه خدا به حق حكم مى‌كند و هر كس هر چه كرده به كمال و تمام به او بر مى‌گردد.

و از آن جمله مى‌فرمايد:(وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ، ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى‌، فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها، وَ وُضِعَ الْكِتابُ وَ جِي‌ءَ بِالنَّبِيِّينَ، وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ، وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ)[١].

و نيز در قرآن اين خبر مكرر آمده، كه خدا بزودى در قيامت در ميان مردم به حق داورى، و در آنچه اختلاف دارند به حق حكم مى‌كند، و در اين باب كلامى كه از شيطان حكايت فرموده كافى است كه گفت:(إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ، وَ وَعَدْتُكُمْ، فَأَخْلَفْتُكُمْ، وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ، إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي، فَلا تَلُومُونِي، وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ)[٢].

از اينجا مى‌فهميم كه هر چند ميان نشاه طبيعت و نشاه جزا همانطور كه گفتيم اختلاف روشنى هست، و ليكن چنان هم نيست كه حجت و دليل عقلى در نشاه اعمال و نشاه جزا باطل باشد، چيزى كه هست بايد با دقت و تدبر حل عقده كرد.

و چيزى كه اين عقده را مى‌گشايد، اين است كه خداى تعالى در دعوت مردم و ارشادشان به زبان خود آنان حرف زده، و در مخاطباتش با آنان و بياناتى كه براى آنان دارد، طبق عقول اجتماعى سخن گفته، و به اصول و قوانينى تمسك كرده، كه در عالم عبوديت و مولويت داير است، خود را مولى و مردم را بندگان، و انبيا را فرستادگانى به سوى بندگان شمرده، و با امر و نهى و بعث و زجر و بشارت و انذار و وعده و تهديد و ساير ملحقات آن از قبيل عذاب، و مغفرت، و غيره ارتباط خود را با آنان حفظ فرموده.

[١] چون در صور دميده مى‌شود هر كس كه در آسمانها و زمين است، مى‌ميرد مگر كسى كه خدا بخواهد آن گاه نوبتى ديگر در صور دميده مى‌شود، كه ناگهان همه به حالت ايستاده و تماشا در مى‌آيند، و زمين به نور پروردگارش روشن گشته، نامه اعمال را مى‌آورند، و انبيا و شهدا آورده مى‌شوند، و بين بشر به حق داورى مى‌شود، و ستمى نمى‌شود و هر كس هر چه كرده به كمال و تمام پس مى‌گيرد، و او به آنچه مردم كرده‌اند داناتر است. سوره زمر آيه ٧٠

[٢] به درستى خدا به شما وعده داد وعده‌اى حق و من هم وعده‌اى دادم، و وفا نكردم، ولى با اين حال من دست زورى بر شما نداشتم، جز اين نبود كه شما را دعوت كردم و شما هم به اختيار خود اجابتم كرديد، پس مرا ملامت نكنيد بلكه خود را ملامت كنيد. سوره ابراهيم آيه ٢٢