تاريخ حديث شيعه از آغاز سده چهاردهم هجرى تا امروز - وفايى، مرتضى - الصفحة ١٤٠ - تاريخچه علم رجال

رجال‌

يك. كلّيات علم رجال‌

رجال، واژه‌اى عربى و جمع «رَجُل» و در لغت به معناى مردان است و بعضاً درباره مردان بزرگ نامى، مشهور و شاخص نيز به كار رفته است.

در اصطلاح، «رجال» به علمى اطلاق مى‌شود كه درباره اوصاف و احوال راويان حديث از جهت پذيرش يا عدم پذيرش قول آنان، بحث مى‌كند.[١]

نظر به اين كه قرآن كريم، همه احكام را صريحاً بيان ننموده و آنچه در قرآن تصريح گرديده، متضمّن بيان همه اجزا و شرايط و خصوصيات آنها نيست، احكام شرعى را نمى‌توان از روى حدس و گمان انجام داد و عقل نيز نمى‌تواند اين احكام را ثابت كند. اجماعى كه بيانگر گفته معصوم باشد، بسيار اندك است و تنها اجماعى حجّت است كه كاشف از قول معصوم باشد. در نتيجه، بيشتر احكام شرعى را بايد از طريق روايات به دست آورد و يكى از راه‌هاى اساسى و مهم تشخيص روايات معتبر از غير معتبر، علم رجال است.[٢]

تاريخچه علم رجال‌

نگارش كتاب‌هاى رجالى، از ديرباز توسّط علما انجام گرفته است. به نوشته شيخ طوسى، اوّلين كتاب رجالى، مربوط به قرن اوّل هجرى بوده و اوّلين رجال‌نويس مسلمان، عبيد اللَّه بن ابى رافع، كاتبِ اميرمؤمنان بود.[٣] او مى‌نويسد:

ابو رافع در كتابى به نام‌ تسمية من شهد مع أميرالمؤمنين عليه السلام الجمل و صفّين و نهروان من الصحابة، نام ياران و همراهان امام على عليه السلام را از ميان صحابه در سه جنگِ جمل و صفين و نهروان، فهرست كرده بود.

[١]. الذريعة، ج ١٠، ص ٨٠.

[٢]. ر. ك: تنقيح المقال، ج ١، ص ١٨٠.

[٣]. الفهرست، ص ١٧٥.