تاريخ حديث شيعه از آغاز سده چهاردهم هجرى تا امروز - وفايى، مرتضى - الصفحة ١٥ - وضعيت فرهنگى - اجتماعى شيعه در يك و نيم قرن گذشته

اهمّيت بسيارى داشته است. اين قيام با فراز و نشيب‌هاى خود، پس از به دار آويخته شدن شيخ فضل اللَّه نورى در ١٣٢٧ ق، سركوب گرديد.

از ديگر حوادث مهم اين دوران، آغاز شدن‌جنگ جهانى‌اوّل در سال ١٣٣٢ ق (١٩١٤ م) و اعلان جنگ انگلستان عليه امپراتورى عثمانى است. دامنه جنگ انگليس به مناطقى از بصره كشيده شد و انگليسى‌ها در شطّ العرب (اروند رود)، نيروى نظامى پياده كردند و كم كم در خاك عراق، پيش رفتند. در اين هنگام، قيام ميرزاى دوم، ميرزا محمّد تقى شيرازى (م ١٣٣٨ ق) رئيس حوزه علميه كربلا و مرجع عامّ شيعيان و صدور فتواى وى در جنگ با انگليسى‌ها و همراهى بسيارى از علما، چون سيّد محمّد كاظم يزدى- كه او نيز براى دفاع از وطن اسلامى، فتوا صادر كرد-، نقش مهمّى در بسيج مردم در جنگ با اشغالگران داشت.

رشد علمى اين دوره نيز كماكان ادامه داشت و همچنان، رو به ترقّى بود و دو اثر مشهور: كفاية الاصول‌[١] از آخوند خراسانى در اصول، و العروة الوثقى‌[٢] از سيّد محمّد كاظم يزدى در فقه، در همين دوره پديد آمدند. اين مكتب علمى توسّط ميرزا محمّد حسين نايينى (م ١٣٥٥ ق) و سپس به‌دست شاگردانش همچون سيّد محسن حكيم و سيّد ابوالقاسم خويى، در نجف ادامه يافت. در ايران نيز اين شكوفايى علمى توسّط دو تن ديگر از شاگردان ميرزا محمّد حسن شيرازى، يعنى شيخ عبد الكريم حائرى يزدى (م ١٣٥٥ ق) در اراك و حاج آقا حسين طباطبايى قمى (م ١٣٦٦ ق) در مشهد، آغاز شد و سپس، در قم، به اوج شكوفايى خود رسيد.

حوزه علميه قم، پيش از ورود آية اللَّه حاج شيخ عبد الكريم حائرى، همچون‌

[١]. اين اثر كه با احاطه علمى و دقّت موشكافانه در قواعد اصولى تدوين يافته، مهم‌ترين مرجع اصولى است كه‌نزديك به‌يك قرن است كتاب درسى سطوح عالى ومحور دروس خارج اصول، قرارگرفته است.

[٢]. اين كتاب كه مهم‌ترين اثر سيّد محمّد كاظم يزدى است، به حدّى شهرت دارد كه مؤلّف آن به صاحب عروه شناخته مى‌شود. اين اثر، دربرگيرنده ٣٢٦٠ حكم از احكام و مسائل شرعى است كه با دقّت و تحقيق، در سه جلد تدوين شده است و علماى تراز اوّل، غالباً بر آن حاشيه مى‌نگارند.