تاريخ حديث شيعه از آغاز سده چهاردهم هجرى تا امروز - وفايى، مرتضى - الصفحة ١٤١ - تاريخچه علم رجال

پس از وى، افرادى چون ابن جبلّه، ابن فضّال و ابن محبوب، به تدوين كتاب رجالى پرداختند[١] تا اين كه در قرن سوم هجرى، محمّد بن خالد برقى، كه يكى از ياران امام كاظم عليه السلام بود، به عنوان اوّلين رجال‌نويس شيعه، اثر خويش را پديد آورد.[٢] شيخ طوسى مى‌نويسد:

بعضى از بزرگان شيعه به تدوين فهرست كتاب‌هاى شيعه و آنچه از اصولْ روايت شده بوده، پرداختند، كه ابو الحسن بن على (ابن غضائرى) آنها را تكميل نمود و در دو كتاب، تدوين كرد؛ امّا اين دو كتاب، پس از مرگ وى از ميان رفتند.[٣]

و در نهايت، در اوايل قرن پنجم، اصول چهارگانه رجالى، يعنى: اختيار معرفة الرجال، فهرست الطوسى، رجال الطوسى‌ و رجال النجاشى‌، از مصنّفات قبلى استخراج شد و تدوين يافت. در قرن ششم، دو كتاب‌ فهرست منتجب الدين‌ و معالم العلماء ابن شهر آشوب، تأليف گرديد. در قرن هفتم نيز احمد بن طاووس حلّى، كتاب‌ حلّ الإشكال‌ را با استفاده از اصول چهارگانه قبلى تدوين نمود و دو شاگردش علّامه حلّى و ابن داوود، از وى پيروى نمودند و نام علماى قرن هفتم را به كتاب‌هايشان افزودند.

پس از آنها سيّد على بن عبد الحميد نيلى (٨٤١ ق)، رجال خود را تأليف نمود، تا اين كه شيخ حرّ عاملى، كتاب‌ أمل الآمل‌ را تدوين كرد. پس از وى، ميرزا عبد اللَّه افندى، رياض العلماء را تأليف نمود.[٤] اين جريان، كم و بيش در قرون بعدى ادامه داشت و آثار قابل توجّهى نيز به وجود آمد.[٥]

در قرن چهاردهم نيز چند اثر برجسته رجالى تأليف شد كه در صفحات آتى، ضمن معرّفى آنها، فهرستى از ديگر آثار رجالى در اين قرن، ارائه خواهد شد.

[١]. الذريعة، ج ١٠، ص ٨٠.

[٢]. تأسيس الشيعة لعلوم الإسلام، ص ٦٤- ٦٧.

[٣]. الذريعة، ج ١٠، ص ٨٠.

[٤]. همان، ج ١٠، ص ٨١- ٨٢.

[٥]. جهت اطّلاع بيشتر، ر. ك: همان، ج ١٠، ص ٨٢- ١٦٠.