ولى حمد ، تنها مربوط به صفت جميل اختيارى است . [١] راغب اصفهانى ، در تبيين تفاوت ميان حمد و مدح و شكر مى گويد : حمد كردن خداوند متعال به معناى ثنا گفتن و ستودن او به فضيلت است . حمد ، اخصّ از مدح و اعم از شكر است ؛ چون در باره اعمال و رفتار نيكى كه به اختيار از انسان سر مى زند و براى صفات و خصالى كه در او نهاده شده است ، كلمه مدح به كار مى رود . براى مثال ، انسان به خاطر قامت بلند و زيبايى چهره اش مدح مى شود ، چنان كه براى بخشندگى و سخاوت و دانش ، مدح مى گردد ، در صورتى كه حمد ، مربوط به دومى مى شود ، نه اوّلى ، و شكر هم جز در برابر نعمت ، گفته نمى شود . پس هر شكرى حمد است ؛ ولى هر حمدى شكر نيست . نيز هر حمدى مدح است ، امّا هر مدحى حمد نيست . [٢]

حمد و تحميد ، در قرآن و حديث

در قرآن كريم ، ستايش خداوند متعال در ٤٣ آيه به صورت هاى مختلف ، مورد توجّه و تأكيد قرار گرفته است . خداوند متعال ، در چهارده آيه ، خود را ستوده ، [٣] در سيزده آيه به حمد و ثناى خود امر فرموده است [٤] (شش بار بدون تسبيح و هفت بار همراه با تسبيح) . در شانزده آيه نيز از زبان انبياء [٥] ، مؤمنان [٦] ، فرشتگان ، [٧] اهل بهشت ، [٨] اهل

[١] ر. ك : الصحاح : ج ٢ ص ٤٦٦ .[٢] مفردات ألفاظ القرآن : ص ٢٥٦ .[٣] ر . ك : فاتحه: ١ ، انعام : ١ و٤٥ ، نحل : ٧٥ ، اسراء : ١١١ ، كهف : ١، قصص : ٧٠ ، روم : ١٨ ، سبأ : ١، فاطر : ١ ، صافّات : ١٨٢ ، زمر : ٢٩ ، غافر : ٦٥ ، جاثيه : ٣٦ .[٤] ر . ك : اسراء : ١١١ ، مؤمنون : ٢٨، نمل : ٥٩ و٩٣، عنكبوت : ٦٣ ، لقمان : ٢٥، حجر : ٩٨ ، طه : ١٣٠، فرقان : ٥٨ ، غافر : ٥٥ ، ق : ٣٩ ، طور : ٤٨ ، نصر : ٣ .[٥] ر . ك : إبراهيم : ٣٩ ، نمل : ١٥ .[٦] ر . ك : توبه : ١١٢ ، سجده : ١٥ .[٧] ر . ك : بقره : ٣٠، زمر : ٧٥ ، غافر : ٧، شورى : ٥ .[٨] ر . ك : اعراف : ٤٣ ، يونس : ١٠ ، فاطر : ٣٤ ، زمر : ٧٤ .