احاديثى كه تسبيح شمارى از حيوانات را تفسير كرده اند ، [٣] احاديثى كه از ذكرگويى سنگ ريزه ها در دست پيامبر صلى الله عليه و آله خبر داده اند [٤] و يا احاديثى كه در باره تسبيح ديوار و چوب و تسبيح درخت وارد شده اند ، [٥] از اين دسته اند . بر پايه اين آيات و احاديث ، سراسر جهان آفرينش را شور و شعور ذكر الهى فرا گرفته است و همه آفريده ها اعم از فرشتگان ، آسمان ها ، كهكشان ها ، ستارگان ، زمين و آنچه در زمين و آسمان هاست ، هر يك به گونه اى مشغول حمد و تسبيح آفريدگار خود هستند .

ديدگاه ها در باره تسبيح و تحميد عمومى موجودات

مسئله اصلى ، اين است كه مقصود از تسبيح و تحميد همه موجودات ، چيست . آيا حيوانات ، گياهان و جمادات ، شعور دارند و آفريدگار خود را مى شناسند كه او را

[١] ر . ك : نهج الذكر (با ترجمه فارسى) : ج ٢ ص ١٣١ ـ ١٣٧ .[٢] ر . ك : نهج الذكر (با ترجمه فارسى) : ج ٢ ص ١٤١ ـ ١٤٣ .[٣] ر . ك : نهج الذكر (با ترجمه فارسى) : ج ٢ ص ١٢٣ (ذكر تسبيح برخى جانوران) .[٤] ر . ك : نهج الذكر (با ترجمه فارسى) : ج ٢ ص ١٣٥ ح ٩٩٠ ـ ٩٩٣ .[٥] ر . ك : نهج الذكر (با ترجمه فارسى) : ج ٢ ص ١٤٥ ح ١٠٠٩ ـ ١٠١٣ .