هيچ چيزى نيست ، مگر آن كه او را به سپاس ، تسبيح مى گويد ؛ امّا شما تسبيح آنها را نمى فهميد» . توضيح ، اين كه تسبيح ، تنزيه خداوند متعال در ذات و صفات و افعال ، از همه كاستى ها و ناشايستگى هاست و تحميد ، ستايش خداوند متعال است بر واجد بودن همه كمالات در ذات و صفات و افعال . ترديدى نيست كه وجود همه كمالات در حضرت حق ، به تنزيه او از همه كاستى ها باز مى گردد . بنا بر اين ، تحميد ، در واقع ، نوع خاصّى از تسبيح است ، با اين تفاوت كه تسبيح ، ستودن خداوند به صفات جلال است ؛ ولى تحميد ، ستودن او به صفات جمال است ، و همراه شدن تسبيح و تحميد ، ستودن خداوند متعال به صفات جلال و جمال در كنار هم است . به بيان ديگر ، تحميد ، مُلازم تسبيح است ، همان گونه كه صفات ثبوتيه حضرت حق ، مستلزم صفات سلبيه او هستند و با قرار گرفتن تحميد در كنار تسبيح ، تنزيه خداوند متعال از همه كاستى ها با توصيف او به همه كمالات ، همراه مى گردد . نكته ديگر ، اين كه نه تنها تحميد ، نوع خاصّى از تسبيح است ، بلكه تهليل و تكبير نيز چنين اند ؛ زيرا تهليل ، تنزيه خداوند متعال از شريك است و تكبير ، تنزيه او از توصيف افراد جاهل و از تحديد . لذا هنگامى كه شخصى نزد امام صادق عليه السلام تكبير گفت ، امام عليه السلام از او پرسيد : «اللّه ُ أكبَرُ مِن أىِّ شَى ءٍ ؛ خدا بزرگ تر از چه چيز است ؟» . آن شخص پاسخ داد : از همه چيز . امام عليه السلام فرمود : «حَدَّدتَهُ ؛ او را محدود كردى!» . آن مرد گفت : چگونه بگويم؟ امام عليه السلام فرمود : «قل : اللّه ُ أكبَرُ مِن أن يوصَفَ ؛ [١] بگو : خدا بزرگ تر از آن است كه وصف شود» .

[١] ر . ك : بقره : آيه ٣٠ ، رعد : آيه ١٣ ، حجر : آيه ٩٨ و اسراء : آيه ٤٤ .[٢] زمر : آيه ٧٥ . نيز ، ر. ك : غافر: آيه ٧٠ ، شورا : آيه ٥ ، بقره : آيه ٣٠ .[٣] غافر : آيه ٥٥ .[٤] طور : آيه ٤٨ .[٥] رعد : آيه ١٣ .[٦] اسرا : آيه ٤٤ .[٧] الكافى : ج ١ ص ١١٧ ح ٨ ، التوحيد : ص ٣١٣ ح ١ ، بحار الأنوار : ج ٨٤ ص ٣٦٦ ح ٢٠ .[٨] ر . ك : ص ٢٣٣ (تسبيحات چهار گانه) .[٩] ر . ك : ص ٢٤١ (تسبيحات فاطمه) .