والمرجع والجماعة والدِّين . وهذه الأربعة متقاربة ، وبعد ذلك اُصول ثلاثة ، وهي : القامة والحين والقصد . همزه و ميم ، يك ريشه است كه چهار باب گوناگون از آن منشعب شده اند [به اين معانى] : اصل ، محل رجوع ، جماعت و دين . اين چهار معنا ، نزديك به هم اند و پس از اينها ، سه معناى ديگر قرار دارند : قامت ، زمان و قصد . [١] راغب اصفهانى درباره معناى امّت آورده است : والاُمّة: كلّ جماعة يجمعهم أمرٌ ما؛ إمّا دين واحد ، أو زمان واحد ، أو مكان واحد ، سواء كان ذلك الأمر الجامع تسخيرا أو اختيارا ، وجمعها : اُمم . امّت ، هر جماعتى را گويند كه چيزى (وجه اشتراكى) آنها را گرد هم آورده باشد ؛ يا دين مشترك ، يا زمان مشترك يا مكان مشترك ؛ چه اين اشتراك ، با اختيار خودشان باشد و چه قهرى باشد . [٢]

«امّت» در قرآن و حديث

در قرآن كريم ، كلمه امّت به معناى جماعت ، [٣] انسان جامع و كامل ، [٤] دين ، [٥] زمان ، [٦] و كسانى كه در يك روش زندگىِ جبرى [٧] و يا

[١] معجم مقاييس اللغة : مادّه «امم» .[٢] مفردات الفاظ القرآن : مادّه «امم» .[٣] قصص : آيه ٢٣ «وَ لَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسْقُونَ ؛ و چون به آب مَديَنْ رسيد ، گروهى از مردم را ديد كه [دام هاى خود را] آب مى دادند» .[٤] نحل : آيه ١٢٠ «إِنَّ إِبْرَ هِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِّلَّهِ ؛ و به راستى كه ابراهيم ، امّتى بود مطيع خداى ...» .[٥] زخرف : آيه ٢٢ «إِنَّا وَجَدْنَا ءَابَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ ؛ ما پدرانمان را بر دينى يافتيم ...» .[٦] يوسف : آيه ٤٥ «وَ ادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ؛ و پس از چندى ، به ياد آورد» .[٧] انعام : آيه ٣٨ «وَمَا مِن دَابَّةٍ فِى الْأَرْضِ وَلَا طَئِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَا أُمَمٌ أَمْثَالُكُم ؛ و هيچ جنبده اى در زمين نيست و نه هيچ پرنده اى كه با دو بال خود پرواز مى كند ، مگر اين كه آنها نيز گروه هايى مانند شما هستند» .