بررسى تطبيقى جامعه اسلامى و جامعه مدنى - خطیبی کوشکک، محمد - الصفحة ٣٠

امر به معروف و نهى از منكر- كه در اسلام به منظور پاسدارى و حراست از حق و اجراى صحيح كليه قوانين و دستورات اسلامى، تشريع شده است- نمونه‌اى آشكار از مشاركت مردم در امور سياسى- اجتماعى است. مشاركت در اين نظارت عمومى، از انگيزه‌هاى فردى، حزبى و جناحى سرچشمه نمى‌گيرد، بلكه وظيفه‌اى شرعى براى همه پيروان اسلام است.
تعهد آحاد مردم به اجراى اين وظيفه شرعى و اجتماعى سبب مى‌شود كارگزاران جامعه اسلامى، خود را در معرض نظارت مردم ببينند كه در نتيجه، زمينه تخلف از مقررات جامعه اسلامى، براى افراد، مديران و كارگزاران به سهولت فراهم نبوده و مصالح امت بيشتر رعايت مى‌گردد. آيات و روايات پرشمارى بر اين جنبه از مشاركت مردمى دلالت دارند. «١» نوع ديگر از مشاركت فعال مردمى «اصل شورا» است. «٢» مسأله شورا در فرهنگ سياسى اسلام از امتيازات ويژه جامعه اسلامى است. با اصل شورا نه تنها اقشار مختلف مردم مى‌توانند در تمام مراحل تصميم‌گيرى سياسى- اجتماعى نقش سازنده‌اى داشته باشند، بلكه مى‌توانند مانع انحرافات بى‌شمارى گردند كه در اثر اشتباهات فردى به وجود مى‌آيد.
در قرآن و روايات بر «اصل شورا» تأكيد فراوانى شده است. «٣» بيعت شكل ديگرى از مشاركت مردمى است كه بر اساس آن بيعت كننده، اطاعت بيعت شونده را برعهده مى‌گيرد و خود را بدان ملتزم مى‌سازد. بيعت به صورت‌هاى مختلفى واقع مى‌شود، چنانكه شكل بيعت مردان در زمان پيامبر اكرم (ص) به صورت مصافحه، و بيعت زنان باقرار دادن دست در ظرف آب بوده است. اشكال بيعت منحصر در اين موارد نبوده، بلكه به هر صورتى كه اظهار اطاعت و وفادارى در آن لحاظ شود، مى‌تواند تحقق پيدا كند، به طورى كه امروزه بيعت با رهبران سياسى- اجتماعى به صورت شركت در تظاهرات، انتخابات و ديدارهاى دسته جمعى و طومار نويسى و ... متجلى مى‌شود. در حوزه اسلامى ديدگاه‌هاى متعددى درباره بيعت وجود دارد كه قابل دقت و بررسى است.