بررسى تطبيقى جامعه اسلامى و جامعه مدنى - خطیبی کوشکک، محمد - الصفحة ١٨

منعقد ساختند. مى‌توان اين دو معاهده را سنگ زيرين و زيربناى نخستين جامعه اسلامى دانست. زيرا كه در اين دو معاهده، ايجاد جامعه اسلامى و حكومت دينى دقيقاً پيش‌بينى شده، و به مبارزه در راه تأسيس حكومت حق، دفاع، جهاد و تعليمات سياسى لازم، تصريح شده بود. «١» پيامبر اكرم (ص) با هجرت به مدينه، جامعه جديدى را در اين شهر بنا نهاد و براى بار اول جامعه اسلامى را به صورت يك حقيقت عينى تحقق بخشيد. آن حضرت ميان مهاجر و انصار پيمان برادرى برقرار نمود و مسجدى بنا نهاد كه محلى براى فعاليت‌هاى آموزشى، سياسى، اجتماعى و ساير مشاركت‌هاى مردمى و مدنى گرديد. در حقيقت اين مسجد مقدس اولين نهاد مدنى جامعه اسلامى بود.
بعد از رحلت پيامبر (ص) جامعه اسلامى از مسير دلخواه آن حضرت منحرف گشت و حدود بيست و پنج سال توسط خلفاى سه‌گانه بر مبناى برداشت‌هاى آنها از قرآن و سنت پيامبر و اجتهادات خودشان اداره شد، تا اينكه دوباره با استقبال مردم، جامعه اسلامى به مسير اصلى خود بازگشت و تحت هدايت و پيشوايى اميرمؤمنان على (ع) قرار گرفت. آن حضرت يك جامعه نمونه اسلامى را در مدت حاكميت خود تحقق دوباره بخشيد، اما با شهادت ايشان جامعه اسلامى بار ديگر دچار انحطاط شد و از حكومت عدل الهى به سلطنت اموى و عباسى تبديل گشت. و سرانجام با گذشت قرون و اعصار در سال ١٣٥٧ ه. ش. با پيروزى انقلاب اسلامى ايران به رهبرى سلاله پاك پيامبر اكرم (ص) حضرت آيت الله العظمى، امام خمينى (رض)، و حماسه‌آفرينى‌هاى ملت قهرمان ايران، بار ديگر حكومت اسلامى بنيان نهاده شد.
در پايان توجه به سخنان حجةالاسلام سيد محمد خاتمى، رياست محترم جمهورى اسلامى ايران مناسب است:
... جامعه مدنى [اى‌] كه ما خواستار استقرار و تكامل آن در درون كشور خود هستيم و آن را به ساير كشورهاى اسلامى نيز توصيه مى‌كنيم به طور ريشه‌اى و اساسى با «جامعه مدنى» كه از تفكرات فلسفى يونان و تجربيات سياسى روم سرچشمه گرفته، و با گذر از قرون وسطا در