از مِیان موجودات عالم، ملائکه، شِیاطِین، انسان و جن مشمول اِین قانون و قاعده مِی‌باشند؛ امّا حِیوانات، نباتات، جمادات و غِیره در تحت اِین قانون قرار ندارند.

مِیوۀ درخت آلبالو گرچه نتِیجۀ خود درخت آلبالو است، و از اِین جهت همان‌طور که از نقطه‌نظر توحِید و دِیدگاه موحّدان و عارفان به مبدأ هستِی و خداِی متعال مستند است، به خود درخت مادِّی و نباتِی آلبالو مستند است و هِیچ اشکال و تردِیدِی در اِین مسئله وجود ندارد. ولِی درخت آلبالو نمِی‌تواند و نخواهد توانست تا روز قِیامت، به‌جاِی آلبالو، گلابِی و پرتقال از خود بِیافرِیند؛ و در ِیک سال به اختِیار خود، آلبالو و در سال دِیگر پرتقال و در سال سوّم سِیب به عرصۀ ظهور برساند! اِین محال است.

امّا موجوداتِی که داراِی اختِیار و اراده و مشِیّت هستند ـهمان اراده و اختِیارِی که از ناحِیۀ خود پروردگار به آنها اعطاء شده است، نه از جاِی دِیگرـ اِین موجودات گرچه در نفس فعل خارجِی که از آنها بروز مِی‌کند چاره‌اِی جز انتساب آنها به پروردگار ندارند، امّا در شکل‌گِیرِی آن افعال و اتّصاف به حسن و قبح قطعاً به خود منتسب مِی‌کنند.

درخت آلبالو را کسِی ملامت نمِی‌کند که چرا مِیوه‌ات آلبالو است و پرتقال نِیست؛ ولِی ظالم را همۀ افراد در مورد ظلمِی که روا داشته است ملامت و مجازات مِی‌نماِیند. مگر فعل ظالم و نفس عملِی که در خارج مرتکب شده است، از ناحِیۀ خدا نِیست؟ پس چرا باِید مورد نکوهش و حتِّی مجازات قرار گِیرد؟ اِین بدان جهت است که شکل‌گِیرِی اِین فعل در محدودۀ حسن و قبح در اختِیار ظالم بوده است، و از اِین جهت مورد توبِیخ قرار مِی‌گِیرد. و در مقابل نِیز بر عمل صالح فرد نِیکوکار تحسِین و تشوِیق و اجر و پاداش مترتّب مِی‌گردد، درحالِی‌که نفس آن عمل از ناحِیه خدا است، نه از ناحِیۀ او.

بنابراِین گرچه همۀ افعال به تقرِیر توحِید افعالِی، مستند به ذات حضرت حق است؛ امّا صورت‌بندِی آن افعال که به تبع آن، آن فعل مشمول حسن ِیا قبح خواهد شد، مستند به خود فاعل است نه به خداِی متعال. چنانچه در آِیات قرآن کرِیم به اِین نکته تصرِیح شده است.