اگرچه غيبت آخرين امام معصوم (ع) در روايات پيش‌بينى شده بود، ولى زمانى كه امام حسن عسكرى (ع) به شهادت رسيد، شيعيان به دليل پيشينه‌اى ٢٥٠ ساله كه از حضور يازده امام معصوم (ع) در جامعه داشتند، به راحتى نمى‌توانستند غيبت كامل امام از جامعه را بپذيرند و به همين دليل هم بود كه برخى شيعيان پس از شهادت آن حضرت تا مدتى دچار حيرت و سرگردانى شدند.

بنابراين، لازم بود كه قبل از آغاز غيبت كبرا و قطع كامل ارتباط امام با جامعه، براى مدتى رابطه امام با مردم با واسطه نايبان خاص ادامه داشته باشد، تا مردم به تدريج آماده پذيرش غيبت كامل امام و مراجعه به فقها- به عنوان نايبان عامّ امام زمان (ع)- شوند.

به بيان ديگر، دوران غيبت صغرا، دوران تمرين و آماده‌سازى شيعيان براى ورود به دوران غيبت كبرا بود. در همين دوره بود كه به تدريج، همه فرقه‌هاى پراكنده‌اى كه پس از شهادت امام يازدهم در موضوع جانشينى آن حضرت به وجود آمده بودند، از ميان رفتند و همه شيعيان بر پيروى از فرزند امام حسن عسكرى (ع) به عنوان امام دوازدهم به وحدت و اتّفاق‌نظر رسيدند.

شيخ مفيد (ره) پس از نقل خبرى از «حسن نوبختى»، نويسنده كتاب «فرق الشيعه»، در زمينه چهارده‌گانه‌اى كه پس از شهادت امام حسن عسكرى (ع) به وجود آمدند، مى‌گويد:

«از اين فرقه‌هايى كه از آنها ياد كرديم، در زمان ما؛ يعنى در سال ٣٧٣ ق. هيچ فرقه‌اى مگر اماميه دوازده امامى باقى نمانده است؛ يعنى كسانى كه امامت فرزند حسن [عسكرى‌] را كه به نام رسول خدا (ص) ناميده مى‌شود، پذيرفته و به حيات و بقاى او تا روزى كه با شمشير قيام كند، يقين دارند».[١]

گفتنى است، آماده كردن مردم براى ورود به دوران غيبت از سال‌ها پيش از غيبت امام مهدى (ع) و از زمان امام هادى (ع) و امام حسن عسكرى (ع) آغاز شده بود و آن امامان بزرگوار رابطه خود را با مردم كم كرده بودند و آنها را در امور مختلف اعتقادى و فقهى به فقها و محدثان شيعه كه در مراكز شيعه‌نشينى چون قم حضور داشتند، ارجاع مى‌دادند، تا به تدريج مردم با اين رويه خو بگيرند».[٢]

على بن حسين مسعودى، يكى از مورخان بزرگ تاريخ اسلام، در اين زمينه مى‌نويسد:

«روايت شده كه ابوالحسن عسكرى [امام هادى (ع)] خود را از بسيارى از شيعيان پوشيده مى‌داشت و جز تعداد اندكى از ياران خاصّ آن حضرت، ايشان را نمى‌ديدند و هنگامى كه امر [امامت‌] به ابومحمد [امام حسن عسكرى (ع)] منتقل شد، ايشان چه با ياران خاص خود و چه با مردم عادى از پشت پرده سخن مى‌گفت مگر هنگامى كه آن حضرت براى رفتن به دارالخلافه از خانه خارج مى‌شد. اين شيوه تنها از سوى آن امام و پيش از ايشان از سوى پدرشان‌

در پيش گرفته شد تا مقدمه‌اى براى غيبت صاحب‌الزمان باشد و مردم با اين شيوه خو بگيرند و غيبت را انكار نكنند».[٣]

اين سخن امام مهدى (ع) كه مى‌فرمايد: «... و امّا در رويدادهايى كه براى شما پيش مى‌آيد، به راويان حديث ما مراجعه كنيد؛ زيرا آنها حجت من بر شما هستند و من حجت خدا بر ايشان هستم».[٤]

نيز شاهدى بر اين مدعاست كه آن حضرت در دوران غيبت صغرا، مردم را براى ورود به دوره غيبت كبرا آماده نموده و با تعيين فقها به عنوان مرجع مردم در همه رويدادهاى پيش روى جامعه اسلامى، از سرگردانى و بلاتكليفى آنها در اين دوران پرابتلا جلوگيرى كردند.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. شيخ طوسى، كتاب الغيبة، ص ٢٦١.

[٢]. فضل بن حسن طبرسى، إعلام الورى بأعلام الهدى، ج ٢، ص ٢٥٩.

[٣]. محمد بن ابراهيم، الغيبة، صص ١٧١ و ١٧٢.

[٤]. همان، صص ١٧٣ و ١٧٤.

[٥]. همان.

[٦]. شيخ مفيد، الإرشاد، ج ٢، ص ٣٤٠.

[٧]. إعلام الورى بأعلام الهدى، ج ٢، ص ٢٥٩.

[٨]. سيد محمد صدر، الغيبةالصغرى، ص ٣٤١ به بعد.

[٩]. سيد مرتضى، الفصول المختاره، مندرج در مصفات الشيخ المفيد، ج ٢، ص ٢٢١.

[١٠]. براى مطالعه بيشتر در اين زمينه ر. ك: مسعود پورسيد آقايى، تاريخ عصر غيبت، ص ١٦٤- ١٧١.

[١١]. على بن حسين مسعودى، اثبات الوصيةللامام على بن ابى طالب (ع)، ص ٢٧٢.

[١٢]. شيخ صدوق، كمال‌الدين و تمام النعمة، ج ٢، ص ٤٨٣، ح ٤.