در روايت است كه امام سجّاد (ع) بعد از نماز شب اين دعا را مى‌خواند: «و اسئلك فى ان تسهّل الى رزقى سبيلا ...؛ خدايا! از تو مى‌خواهم كه راه تحصيل روزى را برايم آسان بگردانى اين فراز از دعا گوياى اين مطلب است كه بعضى اشخاص به سختى رزق و روزى خود را به دست مى‌آورند و در مقابل برخى به راحتى به مقصود خود مى‌رسند.

البتّه رزق تنها مادى نيست، بلكه همه چيز رزق است، «إِنَّاللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ»،[١] اولاد آبرو و علم هم رزق هستند. «فلك الحمد على ابتدائك بالنعم؛ خدايا! حمد مخصوص توست كه نعمت‌ها را بدون اينكه طلب كنم، به من عطا كردى، يا من يعطى من لم يسئله. انسان در برابر هر نيكى تشكّر مى‌كند، حتّى حيوانات هم به نحوى مى‌فهمند كه در مقابل خوبى، بايد رفتار خاصّى نشان دهند. علما براى وجوب طاعت الهى، به وجوب شكر منعم تمسّك مى‌كنند كه يك مسئله فطرى است. خداوند كه محتاج شكرگزارى ما نيست، بلكه ما براى كمال و وسعت روزى خودمان بايد به مقام شكر برسيم؛ چرا كه او فرموه است: لئن شكرتم لازيدنكم؛[٢] خداوند بى‌منّت مى‌دهد و توقعى هم ندارد، ولى ما وظيفه داريم حقّ منعم را به جا آوريم. «ولك الحمد و لك الشّكر»؛ شكر سه مرحله دارد؛ قلبى، لسانى و عملى.

شكر قلبى اين است كه فرد در درونش بداند كه اين را خدا داده است. خداوند متعال به حضرت داود (ع) فرمود: حق شكر مرا به جاى آور. عرض كرد: خدايا! من قدرت اداى حقّ تو را ندارم؛ چون با زبان شكرت را به جا مى‌آورم. مركب پيدا كردند و حضرت بر آن سوار شد و فرمود: الحمدلله.

شكر عملى اين است كه با نعمت‌هاى خدا به جنگ خدا نرويم. خدا به شما منبر خوب داده، بايد مراعات منبرها شود. خدا به شما علم و قدرت داده، آبروى كسى را به خطر نيندازيد. خدا به شما آبرو داده، مردم محتاجى كه پيش شما مى‌آيند، مضايقه نكنيد.

يكى از نعمت‌هايى را كه بايد شكر آن را به جا آوريم، اساتيدمان هستند. اين علما كه اين همه زحمت كشيدند، كتاب نوشتند و ما را به كمال رسانده‌اند، بايد مورد احترام و تجليل اهل علم باشند. روى منبر اسمشان را ببريم، از آنها روايت نقل كنيم، برايشان قرآن بخوانيم. امام سجّاد (ع) در ادامه دعا مى‌فرمايند: «فصلّ على محمّد و آله و سهّل على رزقى، حضرت دوباره تكرار مى‌كند كه رزق مرا آسان بفرما. و إن تقنّعنى بتقديرك لى؛ و مرا نيز به مقدرات خودت قانع و راضى بدار. اگر انسان قانع باشد، شاكر است. بر همين اساس به ما گفتند: با فقرا بنشينيد؛ چون كه انسان در مسئله اقتصادى و مادى بايد پايين‌تر از خودش را ببيند تا شكرگزار زندگى خودش باشد. گاهى به آسايشگاه، يا بيمارستان برويد تا قدر سلامتى خودتان را بيشتر بدانيد.

اين مقدار سرمايه، اين سلامتى بدن، اين خواب راحت، همه نعمت الهى‌اند. منقول است كه فردى به حضور امام صادق (ع) رسيد، حضرت فرمود: آمده‌اى تا از دنيايت شكايت كنى؟ عرض كرد: بله، يابن رسول‌الله! فرمود: از كدام نعمت خدا مى‌خواهى شكايت كنى؟ آيا حاضرى كه خدا، ولايت ما اهل بيت (ع) را از شما بگيرد و ثروت دنيا به تو بدهد، عرض كرد: نه.

خدايا! آنچه را كه از جسم و عمر من رفته، در راه طاعت خودت قرار بده‌[٣]. در روايت داريم كه نگوييد؛ خدايا! مرا محتاج خلقت نكن؛ زيرا خدا عالم را اين‌طور آفريده كه حوائج ما از طريق همين مخلوقات برآورده شود. بنابراين امام روش دعا كردن را به ما مى‌آموزد كه ما بگوييم اللّهمّ لاتحوجنى الى شرار خلقك،[٤] خدايا! مرا به مخلوقات شرور محتاج نكن.

از خدا عافيت بخواهيد تا در دنيا و عقبى سعادتمند شويد.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. سوره ذاريات (٥١)، آيه ٥٨.

[٢]. سوره ابراهيم (١٤)، آيه ٧.

[٣]. صحيفه سجاديه، دعاى ٣٣.

[٤]. مستدرك، ج ٥، ص ٢٦٣.