براى صاحب اين امر دو غيبت است كه يكى از آنها چنان به درازا مى‌كشد كه بعضى مى‌گويند: [آن حضرت‌] ديگر مرده است و بعضى ديگر مى‌گويند: او به قتل رسيده است و بعضى هم مى‌گويند: او ديگر رفته است ....[١]

نعمانى پس از بيان نه حديث كه همين مضمون حديث بالا را دارند، مى‌نويسد:

احاديثى كه در آنها وارد شده است امام قائم (ع) دو غيبت دارد، همه از جمله احاديثى هستند كه نزد ما صحيح به حساب مى‌آيند و خداوند نيز صدق گفتار امامان ما را آشكار ساخته است.[٢]

ايشان در ادامه كلامش به تعريف غيبت صغرا و غيبت كبرا پرداخته است:

نخستين غيبت آن حضرت، غيبتى است كه در آن، نمايندگانى از طرف امام به عنوان واسطه ميان مردم و آن حضرت منصوب شده‌اند كه در ميان مردم آشكارا به سر مى‌برند و به واسطه آنها مشكلات علمى مردم حل و پاسخ پرسش‌ها و معضل‌هاى آنها داده مى‌شود.

اين غيبت، غيبت كوتاهى است كه مدت آن به سر آمده و زمان آن گذشته است. غيبت دوم، غيبتى است كه در آن، واسطه‌ها و نمايندگانى [كه ميان مردم و امام عصر وجود داشتند]، به دليل مصلحتى كه خداوند اراده كرده است، برداشته شده‌اند.[٣]

حال كه با نمونه‌هايى از سخنان ائمه اطهار (ع) در مورد غيبت صغرا و غيبت كبرا آشنا شديد، بهتر است به پاسخ اين پرسش بپردازيم كه از نظر زمانى، دو غيبت چگونه از يكديگر تفكيك مى‌شوند؟

علماى شيعه در مورد زمان پايان غيبت صغرا با يكديگر اختلاف نظر ندارند، ولى در مورد اينكه غيبت صغرا از چه زمانى آغاز شده است، ميان آنان اختلاف وجود دارد. برخى معتقدند اين غيبت با تولد امام عصر (ع) آغاز شده است و برخى ديگر بر اين عقيده‌اند كه آغاز آن با وفات پدر ارجمند آن حضرت، امام حسن عسكرى (ع) بوده است.

شيخ مفيد (م ٤١٣ ه. ق) در كتاب «الإرشاد»، قول اول را پذيرفته است:

«غيبت كوتاه‌تر آن حضرت از زمان تولد ايشان شروع شده و تا زمانى كه رابطه شيعيان با آن جناب از طريق نمايندگان و واسطه‌ها نيز قطع مى‌شود، ادامه مى‌يابد. غيبت طولانى‌تر نيز از زمان پايان غيبت اول تا روزى كه حضرتش قيام خود را با شمشير آغاز كند، به درازا خواهد كشيد».[٤]

طبرسى (م ٥٤٨ ق.) نيز در كتاب «إعلام الورى» همين قول را پذيرفته و مدت غيبت صغرا را هفتاد و چهار سال ذكر كرده است؛[٥] يعنى از سال ٢٥٥ ق. (زمان تولد امام زمان (ع)) تا سال ٣٢٩ ق. (سال وفات آخرين نايب از نواب چهارگانه امام‌عصر (ع)).

برخى از فقيهان و محدثان بزرگ شيعه و همچنين بسيارى از تاريخ‌نگاران، آغاز غيبت صغرا را از زمان تولد حضرت مهدى (ع) محاسبه كرده، ولى گروهى ديگر، ابتداى غيبت صغرا را سال ٢٦٠ ه. ق؛ يعنى سال وفات حضرت امام حسن عسكرى (ع) گرفته‌اند كه بدين ترتيب، مدت غيبت صغرا نزديك به ٦٩ سال خواهد بود.

نويسنده كتاب «تاريخ الغيبةالصغرى»، در كتاب خود تلاش كرده است با بيان دلايلى، قولى را كه مبدأ غيبت صغرا را تولد امام عصر (ع) مى‌داند، رد و ثابت كند كه ابتداى غيبت صغرا در حقيقت، از زمان امام حسن عسكرى (ع) بوده است. در اينجا استدلال ايشان را براى اين موضوع، به اختصار مى‌آوريم و تحقيق بيشتر در اين زمينه را به فرصتى ديگر وا مى‌گذاريم:

«تعيين نواب اربعه به عنوان واسطه ميان امام عصر (ع) و شيعيان حضرتش پس از وفات امام حسن عسكرى (ع) صورت مى‌گيرد و از طرف ديگر، وجه تمايز اصلى زمان غيبت كبرا و غيبت صغرا، وجود همين نواب و واسطه‌هاى ارتباطى است كه تنها در زمان غيبت صغرا عهده‌دار ابلاغ پيام‌هاى حضرت صاحب الزمان (ع) هستند و پس از آن، ارتباط حضرتش به كلى با مردم قطع مى‌شود. ازاين‌رو، بايد بگوييم كه غيبت صغرا در اصل از زمان وفات امام حسن عسكرى (ع) و تعيين اولين نايب خاص آغاز مى‌شود».[٦]

از آنچه تاكنون گفته شد، دريافتيم كه غيبت كبرا از نظر زمانى به آن محدوده زمانى گفته مى‌شود كه آغازش سال ٣٢٩ ق.؛ سال وفات آخرين سفير و نماينده خاص آن حضرت؛ يعنى ابوالحسن على بن محمد سمرى است و پايانش روزى است كه به امر حق تعالى، مهدى موعود (ع) قيام خود را آغاز كند.