در سوره زلزال‌ «خَيْراً يَرَهُ» را با ضم «ياء» خوانده است و در سوره ضحى از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نقل شده كه‌ «ما وَدَّعَكَ» را با تخفيف دال خوانده است و در سوره شمس، اهل مدينه و نيز امام صادق عليه السّلام‌ «وَ لا يَخافُ عُقْباها» را با «يا» قرائت كرده‌اند و در سوره فجر، يعقوب و كسائى و سهل «و لا يوثق» را با فتح «ثا» قرائت كرده‌اند. از اين قبل قرائت‌ها كه بر فرض ثبوت، امرى متعارف بوده و هرگز به عنوان تحريف قرآن تلقى نمى‌شود و صرفا مبين اجتهاد قراء در چگونگى قرائت قرآن است.

٢٠٠ روايت باقى مانده كه مورد استناد اهل تحريف قرار گرفته است، غالبا بر مسأله تحريف دلالت ندارند و درباره مسايل ديگرى است. مثلا، روايت جابر بن عبد اللّه انصارى:

قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله لعلي بن ابى طالب: «يا علي، الناس خلقوا من شجر شتّى و خلقت أنا و أنت من شجرة واحدة، يقول اللّه تعالى: «وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ ...»- حتى بلغ- «يُسْقى‌ بِماءٍ واحِدٍ ...»[١]. حاجى نورى گمان كرده است كه جمله «حتى بلغ» جزء آيه بوده و حضرت آن را تلاوت فرموده‌اند[٢]. در صورتى كه جمله مذكور، كلام راوى است، يعنى تا آن كه رسيد به اينجا ... و نيز از امام صادق عليه السّلام روايت شده است كه فرمود: پدرم در نماز پس از پايان سوره توحيد، اين جمله را مى‌گفت: «كذلك اللّه ربي» و در بعض روايات سه مرتبه مستحب است. حاجى نورى گمان كرده است كه جمله مذكور، جزء سوره توحيد بوده كه امام در پايان آن را مى‌گفته است‌[٣]. اما رواياتى كه بر حسب ظاهر بر تحريف دلالت دارند- گرچه پس از تعمّق و دقّت نظر، چنين دلالتى براى آن‌ها نيست- به چند دسته تقسيم مى‌شوند:

١. روايات تفسيرى، كه امام عليه السّلام در خلال تلاوت آيه، براى توضيح، مختصر تفسيرى فرموده، كه امثال حاجى نورى اين‌گونه تفسيرهاى ضمن تلاوت را جزء قرآن فرض كرده و از آن تحريف فهميده‌اند[٤]. براى نمونه دو روايت زير را مى‌آوريم:

در كافى از امام امير المؤمنين عليه السّلام روايتى نقل شده است كه امام اين آيه را تلاوت‌

[١] رعد ١٣: ٤.

[٢] فصل الخطاب، ص ٢٩٦، به نقل از روايت اربعين ابو سعيد نيشابورى، شماره ٣١.

[٣] همان، ص ٣٤٩، به نقل از: تفسير برهان، ج ٤، ص ٥٢١ و ٥٢٣.

[٤] همان، ص ٢٧٥.