علوم قرآنى - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٢٣ - جمع زيد بن ثابت

در دوران عثمان، كه ميان طرف‌داران مصاحف صحابه اختلاف شديد رخ داد، طلحة بن عبيد اللّه به مولى امير مؤمنان عليه السّلام عرض كرد: به ياد دارى آن روزى را كه مصحف خود را بر مردم عرضه داشتى و نپذيرفتند، چه مى‌شود امروز آن را ارائه دهى تا شايد رفع اختلاف گردد؟ حضرت از جواب دادن سرباززد. طلحه سؤال خود را تكرار كرد. حضرت فرمود: «عمدا از جواب سرباززدم». آن‌گاه به طلحه گفت: «آيا اين قرآن كه امروزه در دست مردم است، تمامى آن قرآن است يا آن كه غير از قرآن نيز داخل آن شده است؟» طلحه گفت: البته تمامى آن قرآن است. حضرت فرمود: «اكنون كه چنين است، چنانچه به آن اخذ كنيد و عمل نماييد، به رستگارى رسيده‌ايد». طلحه گفت: اگر چنين است، پس ما را بس است و ديگر چيزى نگفت‌[١].

حضرت با اين جواب خواستند تا علاوه بر حفظ وحدت، صلابت و استوارى قرآن محفوظ بماند.

جمع زيد بن ثابت‌

وصيت پيامبر گرامى صلّى اللّه عليه و آله جمع قرآن بود تا مانند تورات يهود در معرض ضايع شدن قرار نگيرد[٢]. على عليه السّلام پس از رحلت پيامبر از وصيت تبعيت كرد و به اين مهم پرداخت و آن را عرضه داشت، ولى به دلايلى پذيرفته نشد. اما از آنجايى كه قرآن اولين مرجع تشريع آيين اسلام و زيربناى ساخت جامعه اسلامى است، ضرورت داشت خلفاى وقت از ديگر كاتبان كلام الهى استفاده كنند تا با جمع قرآن از روى قطعات چوب و استخوان و سينه‌هاى حافظان قرآن، آن را ضبط كنند. و خلأ از دست رفتن هفتاد تن و بنا بر قولى چهارصد تن از حافظان قرآن را كه در جنگ يمامه به شهادت رسيدند، جبران كنند[٣].

بنابراين ابو بكر از زيد بن ثابت خواست تا قرآن را جمع‌آورى كند. زيد مى‌گويد:

«ابو بكر مرا فراخواند، و پس از مشاوره با عمر- كه در آنجا بود- گفت: بسيارى از

[١] همان؛ ص ١٢٤.

[٢] تفسير قمى؛ ص ٧٤٥.

[٣] فتح الباري؛ ج ٧، ص ٤٤٧- در آن واقعه ٣٦٠ تن از مهاجرين و انصار از شهر مدينه و ٣٠٠ تن از مهاجرين ساكن در غير مدينه و ٣٠٠ تن از تابعين كشته شده بودند( تاريخ طبرى؛ ج ٢، ص ٥١٦).