سليم بن قيس هلالى، كه يكى از تابعين بود، مى‌گويد: نزد على عليه السّلام در مسجد كوفه بودم و مردم گرد او را گرفته بودند، فرمود: «پرسش‌هاى خود را تا در ميان شما هستم از من دريغ نداريد. درباره كتاب خدا از من بپرسيد، به خدا قسم آيه‌اى نازل نشد مگر آنكه پيامبر گرامى آن را بر من مى‌خواند و تفسير و تأويل آن را به من مى‌آموخت». عبد اللّه بن عمرو يشكرى معروف به ابن الكوّاء، يكى از پرسش‌كنندگان صحابه على عليه السّلام و بسيار دانا و دانشمند بود، از وى پرسيد: آنچه نازل مى‌گرديد و شما حضور نداشتيد، چگونه است؟ على عليه السّلام فرمود: «هنگامى كه به حضور پيامبر مى‌رسيدم، مى‌فرمود: يا على در غيبت تو آيه‌هايى نازل شد، آنگاه آن‌ها را بر من مى‌خواند و تأويل آن‌ها را به من تعليم مى‌فرمود»[١].

اوّلين كسى كه در مدينه عهده‌دار كتابت وحى گرديد، أبىّ بن كعب انصارى بود.

او قبلا در زمان جاهليت نوشتن را مى‌دانست. محمد بن سعد گويد: «كتابت در ميان عرب كمتر وجود داشت و ابىّ بن كعب از جمله كسانى بود كه در آن دوره كتابت را فرا گرفته بود»[٢]. ابن عبد البرّ مى‌گويد: «ابىّ بن كعب نخستين كسى است كه در مدينه عهده‌دار كتابت براى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله شد و او اولين كسى بود كه در پايان نامه‌ها نوشت:

كتبه فلان ...»[٣]. ابىّ بن كعب كسى است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله قرآن را به طور كامل بر وى عرضه كرد. او از جمله كسانى است كه در عرضه اخير قرآن حضور داشت؛ بدين جهت در دوران يكسان كردن مصاحف در عهد عثمان سرپرستى گروه به او واگذار شده بود و هرگاه در مواردى اختلاف پيش مى‌آمد، با نظر ابىّ، مشكل حلّ مى‌گرديد[٤].

زيد بن ثابت در مدينه در همسايگى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله خانه داشت. او نوشتن مى‌دانست. در ابتداى امر هرگاه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نياز به نوشتن داشت و ابىّ بن كعب حاضر نبود، به دنبال زيد مى‌فرستاد تا براى او كتابت كند. رفته‌رفته كتابت او هم رسميت‌

[١] سليم بن قيس هلالى؛ السقيفة؛ ص ٢١٤- ٢١٣.

[٢] طبقات ابن سعد؛ ج ٣، قسمت ٢، ص ٥٩.

[٣] ر. ك: الاصابة؛ ج ١، ص ١٩. ابن عبد البر قرطبى؛ الاستيعاب في معرفة الاصحاب در حاشيه الإصابة؛ ج ١، ص ٥١- ٥٠.

[٤] ر. ك: التمهيد؛ ج ١، ص ٣٤٨- ٣٤٠. مصاحف سجستانى؛ ص ٣٠.