علوم قرآنى - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣١٨ - فصل هفتم وجوه و نظائر در قرآن

فصل هفتم وجوه و نظائر در قرآن‌

يكى از مسايل قرآنى، مسأله «وجوه و نظائر» است، كه راه احتمال را در فهم معانى قرآن باز نموده و گاهى موجب اشتباه برخى و گاه موجب دستاويزى براى فتنه‌جويان شده است. فهم معانى قرآن نياز به ورزيدگى و انديشه عميق دارد تا امكان سدّ احتمالات ميسّر گردد، لذا شناخت وجوه و احتمالات و نيز اشباه و نظائر يك ضرورت تفسيرى به شمار مى‌رود. در اين زمينه كتاب‌ها و رساله‌هاى فراوانى نوشته شده و نيز تأليفاتى با عنوان «غريب القرآن» يا «تأويل مشكل القرآن» ارائه شده است. پيشينيان در اين زمينه كوشش فراوانى نموده و براى حل مشكلات قرآنى آثار نفيسى از خود به يادگار گذارده‌اند.

اولين كسى كه در اين وادى قدم نهاد، ابو الحسن مقاتل بن سليمان بلخى خراسانى (متوفاى ١٥٠) است. وى از تابعين به نام شمرده مى‌شود[١]. كتاب وى‌

[١] از معاصرين وى و كمى پس از وى كه در اين زمينه نوشته‌اند، مى‌توان افراد زير را نام برد: ١. ابان بن تغلب بن رباح( متوفاى ١٤١)، تابعى بزرگ و صحابى برومند سه امام: علىّ بن الحسين السجاد و محمد بن على الباقر و جعفر بن محمد الصادق، كه داراى منزلتى شامخ مى‌باشد؛ ٢. محمد بن السائب كلبى( متوفاى ١٤٦) صاحب تاريخ و تفسير معروف؛ ٣. مورّج بن عمرو سدوسى( متوفاى ١٧٤)؛ ٤. علىّ بن حمزه كسائى( متوفاى ١٨٢) از قرّاء سبعة و نحوى معروف؛ ٥. نظر بن شميل( متوفاى ٢٠٣)؛ ٦. قطرب محمد بن المستنير( متوفاى ٢٠٦)؛ ٧. قرّاء يحيى بن زياد( متوفاى ٢٠٧)؛ نحوى و اديب بزرگ معروف؛ ٨. ابو عبيده معمر بن مثنّى( متوفاى ٢١٠) لغوى مشهور؛ ٩. اخفش اوسط سعيد بن مسعده( متوفاى ٢١٦)؛ ١٠. ابو عبيد قاسم بن سلام( متوفاى ٢٢٣)؛ ١١. ابو العباس ثعلب احمد بن يحيى بن يسار( متوفاى ٢٩١)؛ ١٢. احمد بن محمد بن يزداد بن رستم( متوفاى حدود سال ٣٠٠)؛ ١٣. ابراهيم بن محمد نفطويه( متوفاى ٣٢٣)؛ ١٤. احمد بن كامل بن شجره( متوفاى ٣٥٠)؛ ١٥. ابو عبد اللّه محمد بن يوسف كفرطابى( متوفاى ٤٥٣). ر. ك: مقدمه كتاب« وجوه القرآن» حبيش تفليسى، تحقيق دكتر مهدى محقق، ص ٢٢- ٢١.