دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٧ - بابا رکن الدین، مقبره
بابا رکن الدین، مقبره
نویسنده (ها) :
مهبانو علیزاده
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بابا رُكْنُالدّین، مَقْبَره، آرامگاه و تكیهای در تخت فولاد اصفهان از آثار دورۀ ایلخانی. قدیمترین اطلاع از این بنا مربوط به تعمیر آن در دورۀ صفویه به فرمان شاه عباس است (نك : جابری انصاری، ٣٢٦). بر این اساس و نیز برپایۀ شیوۀ ساخت بنا، میتوان احداث آن را به دورۀ مغول، یعنی دورۀ زیستِ بابا ركنالدین مربوط دانست. همچنین باید اضافه كرد كه در برخی منابع گفته شده كه وی در تكیۀ منسوب به خود دفن گشته است و این نشانی است از وجود تكیه در زمان خود او (مهدوی، ١٥٣). اگرچه كتیبۀ بالای ایوان مدخل بقعه به فرمان شاه عباس (حك ٩٩٦- ١٠٣٨ ق)، و تاریخ اتمام بنا در ١٠٣٩ ق (در زمان شاه صفی) اشاره دارد (نك : هنرفر، ٤٩٤؛ قس: همایی، شش)، اما مشخص است كه گنبد آن، از نوع مرسوم در دورۀ ایلخانی است. باید افزود كه برخی از محققان معاصر نیز به این امر توجه داشته، و بنای بقعه را به این دوره متعلق دانستهاند (همو، دو؛ نیكزاد، «آثار ... »، ٢٧). مقایسۀ این بنا و بقعهای از دورۀ ایلخانی متعلق به باباقاسم (احداث: ٧٤١ق) در اصفهان (نك : گدار، II(١)/ ٣٨, ٣٩) این نكته را آشكار میسازد كه ظاهر دو بنا دارای تشابهات فراوان است و این امر حاكی از همعصری ساخت آنها بوده است.
آرامگاه این عارف نامدار در ساحل جنوبی زایندهرود، در گورستان «تخت فولاد» واقع شده كه با توجه به دیگر قبرهای تاریخ دار آن، مزار وی از قدمت بیشتری برخوردار است. در گذشته حتى پس از دورۀ صفویه با توجه به شهرت بابا ركنالدین این گورستان را «بابا ركنالدین» مینامیدند. دامنۀ این شهرت تا بدانجاست كه پل خواجو را نیز كه در معبر آن مقبره واقع شده، با همین نام میخواندند (شاردن، ١٨٠؛ مهدوی، همانجا).
این ساختمان كه به گفتۀ پیرنیا (ص ١٤٣، ١٤٧) به شیوۀ «رازی» ساخته شده، دارای گنبد رُك با ١٢ تَرك است. قاعدۀ گنبد، كثیرالاضلاع منتظم ٥ ضلعی است كه به شكل هرم بالا میآید و به یكی از اضلاع آن پیشخوانی اضافه شده است. محور اصلی آن با سمت قبله دقیقاً مطابقت دارد. ساقۀ گنبد نیز ١٠ ضلعی است و تناسب كامل ابعاد كلی و هر یك از جزئیات بنا، در مقایسه با مجموعۀ آن و نیز اصالت نقشۀ ٥ ضلعی، حكایت از دقت در ساخت بنا دارد (هنرفر، همانجا؛ گدار، I(١)/ ١٢٧-١٢٨). ٥ ایوان همسان بر گرداگرد محوطۀ زیر گنبد ساخته شده، و آرامگاه باباركنالدین داخل یكی از این ایوانهاست. بر روی قبر، سنگ بزرگی از مرمر، به طول تقریبی ٢ متر و عرض ١٦/ ١ متر قرار دارد (هنرفر، همانجا). پوپ نیز بدون ذكر نام، به آرامگاهی در تخت فولاد اشاره میكند كه دارای گنبد مخروطی است (III/ ١٢١٧).
لوحی سنگی با كتیبهای به خط ثلث زیبا بر بالای مرقد نصب شده است. كتیبۀ سردر بقعه نیز به خط ثلث به رنگ سفید بر زمینۀ كاشی لاجوردی است (هنرفر، ٤٩٥). به نوشتۀ همایی (ص چهار ـ پنج)، تركیب «كلب الفقرا» كه در متن آسیب دیدۀ كتیبۀ این سردر آمده، در واقع تصحیفِ «كتبه الفقیر» است (قس: هنرفر، همانجا). كاشیهایی كه درگذشته سقف را میپوشانده، آبی، سیاه و سفید، برزمینۀ آبی فیروزهای بوده است (گدار، II(١)/ ١٢٥, ١٢٧). در حال حاضر دیگر از كاشیهای گزارش شده به وسیلۀ گدار اثری دیده نمی شود؛ تنها كاشیهای برجای مانده كتیبۀ زیبای پیشخوان ورودی و پوشش ٤ ضلع، از ١٠ ضلعِ سقفِ هرمی شكل آن است (هنرفر، ٤٩٤-٤٩٥).
تعمیرات این بنا، چنانكه گفته شد، نخستین بار به فرمان شاه عباس اول آغاز شده، و در اوایل سلطنت شاه صفی (١٠٣٨-١٠٥٢ق) به پایان رسیده است. در زمان شاه سلطان حسین صفوی نیز، با استناد به كتیبهای متضمن قطعه شعری با ماده تاریخ ١١١٢ ق، تعمیراتی صورت گرفته است. این كتیبه بر دیوار گچكاری شدۀ یكی از اتاقهای مجاور مقبره (به نام چلهخانه) به خط خوش نستعلیق نوشته شده است (نك : همایی، شش).
براساس نوشتهای به خط نستعلیق، شخصی به نام میرزا محمدنصیر بایزیدی بسطامی در ١٢٠٠ ق، نیز آن را تعمیر كرده است؛ این نوشته روی سنگی بر دیوار سمت غربی ایوان مدخل در زیر كتیبۀ شاه عباس قرار دارد. همچنین حاج میرزا سلیمان خان ركنالملك شیرازی (د ١٣٣١ ق) كه مدتی نایبالحكومۀ اصفهان بوده است، و نیز پس از وی چراغعلی خان سراجالملك در زمان حكومت خود به تعمیر این بقعه پرداختهاند (همایی، هفت ـ هشت؛ هنرفر، ٤٩٩-٥٠٠). این بنا در ١٣٢٩ ش از سوی ادارۀ باستانشناسی مرمت گردیده است (نیكزاد، فهرست ... ، ١٩٥؛ نیز نك : مشكٰوتی، ٥٣).
مآخذ
پیرنیا، محمدكریم، شیوههای معماری ایرانی، تهران، ١٣٦٩ ش؛
جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان و ری، تهران، ١٣٢١ ش؛
شاردن، ژان، سفرنامه، بخش اصفهان، ترجمۀ حسین عریضی، تهران ١٣٦٢ ش؛
مشكٰوتی، نصرتالله، فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٩ ش؛
مهدوی، مصلحالدین، تذكرة القبور، اصفهان، كتابخانۀ ثقفی؛
نیكزاد امیرحسینی، كریم، «آثار تاریخی ایران»، هلال، كراچی، ١٩٥٩ م، ج ٧، شم ٢؛
همو، فهرست تاریخچۀ مصور ابنیۀ تاریخی اصفهان، اصفهان، ١٣٣٥ ش؛
همایی، جلالالدین، «بابا ركنالدین شیرازی ... »، نصوص الخصوص فی ترجمۀ الفصوص، تهران، ١٣٥٩ش؛
هنرفر، لطفالله، گنجینۀ آثار تاریخی ایران، اصفهان، ١٣٤٤ ش؛
نیز:
Godard, A., Athār -é Irān, Haarlem, ١٩٣٧;
Pope, A. U., A Survey of Persian Art, Tehran etc., ١٩٦٧.
مهبانو علیزاده