دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٨ - پریزاد، مدرسه
پریزاد، مدرسه
نویسنده (ها) :
محمد مرتضایی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
پَریزاد، مَدْرِسه، از بناهای دورۀ شاهرخ تیموری (سل ٨٠٧-٨٥٠ق / ١٤٠٥-١٤٤٦م) در مشهد، واقع در مجموعۀ آستان قدس رضوی. مشهور است كه بانی آن پریزاد، ندیمۀ گوهرشاد آغا، همسر شاهرخ بوده است. او این مدرسه را همزمان با برپایی مسجد جامع گوهرشاد و از مازاد مصالح آن بنا نهاد (فریزر، ٤٥٩؛ حكیم الممالك، ٥٩٩؛ مولوی، ٧٦).
اكنون مدرسۀ پریزاد از شمال به مدرسۀ بالاسر، از شرق به دارالسیادۀ رضوی و از جنوب به مسجد گوهر شاد محدود است. پیش از این، مدرسه از سوی غرب به بازار قدیمی و از آنجا به صحن عتیق حرم رضوی راه داشت (همانجا؛ اُكین، ١٣٣). این بنا یك بار در زمان شاه سلیمان صفوی (سل ١٠٧٧-١١٠٥ق / ١٦٦٦-١٦٩٤م) و بار دیگر در عصر حاضر به طور گسترده مرمت شده است. در نتیجۀ این مرمتها تنها نشانههای اندكی از بنای دورۀ تیموری آن برجای مانده است (همانجا؛ اعتمادالسلطنه، ٢ / ٢٥٤-٢٥٥؛ فاضل، ١٤٥١؛ نادری، ٢٦).
نقشۀ این بنا همانند دیگر مدرسههای دورۀ تیموری ٤ ایوانی است. طرح صحن آن كه گوشههای پخ دارد، پیش از این در خانقاه خواجه عبدالله انصاری در گازرگاه و مدرسۀ غیاثیه در خرگرد اجرا شده بود. در دو سوی ایوانها ٢٧ حجره در دو طبقه برگرد صحن قرار گرفتهاند كه راه ارتباطی آنها ٤ راه پله در ٤ كنج صحن است (نادری، همانجا؛ اكین، ٢١, ١٣٣-١٣٤).
ورودی كنونی بنا در ضلع غربی، دهلیزی نسبتاً طولانی با طاق قوسی است. نمای بیرونی آن دارای یك نیم گنبد با مقرنسهای گچی، از مرمتهای دورۀ صفوی است كه تزیینات پیشین را پوشانده است. گنبدخانهای در پشت ایوان شرقی واقع شده است كه به گنبدخانۀ دیگری در گوشۀ جنوب شرقی راه مییابد (همو، ١٣٣، نیز نقشۀ ٤:١؛ گلمبك، ٣٣٢). در وضع كنونی به سبب مرمتهای گسترده و مكرر و نیز افزایش حدود یك متر بر ارتفاع بنای اصلی، فضای صحن تنگ، دلگیر و ناخوشایند به نظر میرسد (اكین، ١٣٤). ایوان جنوبی كمی عقب نشسته است و محرابی كوچك و خالی از تزیین در انتهای آن قرار دارد. این ایوان دارای تزییناتی شامل تركیبی از آجر و كاشی است كه احتمالاً باقیماندۀ تزیینات بنای اصلی در دورۀ تیموری است، اما طاق خام دستانۀ آن به یقین از مرمتهای بعدی است (همانجا). ایوان شمالی نیز مانند ایوان جنوبی عقب نشستگی دارد، اما عاری از تزیین است (همانجا). عالیترین نمونۀ تزیینات بنا كه از دورۀ تیموری باقی مانده است، در ایوان شرقی دیده میشود. بدنه و طاق ایوان با نقوش گل و برگ شیوه یافته درون طرحهای شبدری در میان قاب بندی سراسر آجری پوشیده شده است. رنگبندی اصلی این نقوش آبی تیره و روشن، سبزتیره، سیاه ته بنفش، كهربایی و سفید است. حركت تقریباً مواج قاب بندیها با تنوعی پیچیدهتر در مسجد كبود تبریز دیده میشود. در انتهای ایوان كتیبۀ زیبایی از كاشی معرق با قلم ثلث سفید رنگ بر زمینۀ آبی تیره وجود دارد كه در بخش فوقانی آن نیز كتیبهای به خط كوفی و به رنگ كهربایی یافت میشود كه زمینۀ آن سبز تیره است (همانجا). ایوان غربی از ایوانهای دیگر بسیار كم عمقتر است، دیوار انتهایی آن دارای تزیینات تلفیق آجر و كاشی شامل طرحهای شبدری است كه درون آنها با نقوش گل و برگ شیوهیافته، پرشده است. با اینكه بخشیاز آن از میانرفته،اما آثار باقیماندههمانندتزییناتمدرسۀ غیاثیۀ خرگرد متعلق به دورۀ تیموری است (همانجا).
در هیچ یك از كتیبههای موجود در بنا سال ساخت نوشته نشده است. كتیبۀ سردر ورودی تاریخ ١٠٩١ق را داراست و متن آن از مرمت مدرسه توسط نجفقلی خان بیگلربیگی قندهار با اهتمام محمدباقر بیگ و سعی میرزا شكرالله در زمان شاه سلیمان صفوی حكایت دارد (اعتمادالسلطنه، ٢ / ٢٥٤-٢٥٥). این كتیبه كه ٣ طرف بدنۀ سردر ورودی را دور زده، به قلم ثلث به رنگ زرد بر زمینۀ لاجوردی نوشته شده است (اكین، همانجا).
از مقایسۀ نقشۀ عمومی و تزیینات به كار رفته در بنای پریزاد با بناهایی همچون مدرسۀ غیاثیۀ خرگرد، ساخت این بنا را میتوان هم زمان با برپایی مسجد گوهرشاد دانست. مدرسۀ پریزاد به شمارۀ ٣٣٣ به ثبت تاریخی رسیده است (مشكوتی، ١٠٦).
مآخذ
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مطلع الشمس، به كوشش محمدپیمان، تهران، ١٣٦٢ش؛
حكیم الممالك، علینقی، روزنامۀ سفر خراسان، تهران، ١٣٥٦ش؛
فاضل، محمود، «مدارس قدیم مشهد»، وحید، تهران، ١٣٥٠ش، شم ١٠؛
مشكوتی، نصرالله، فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٩ش؛
مولوی، عبدالحمید، «مسجد شاه یا مقبرۀ امیر غیاث الدین ملكشاه»، هنر و مردم، تهران، ١٣٤٧ش، شم ٧٤- ٧٥؛
نادری، بقراط، «مدرسۀ پریزاد، در مشهد»، آگاهینامه، تهران، ١٣٥٧ش، شم ٣١؛
نیز:
Fraser, J. B., Narrative of a Journey into Khorasān in the Years ١٨٢١ and ١٨٢٢, Oxford, ١٩٨٤;
Golombek, L. and D. Wilber, The Timurid Architecture of Iran and Turan, Princeton, ١٩٨٨;
O’Kane, B., Timurid Architecture in Khurasan, California, ١٩٨٧.
محمدمرتضایی