اَحْمَدِ شامْلو، فرزند محمدحسین شاملوی مشهدی (د ١٢٦٤ق/ ١٨٤٨م)، از استادان نامدار قلم نسخ ایران. وی بجز نسخ، همۀ اقلام متداول، از آن میان نستعلیق را خوش، و شکسته را عالی می‌نوشته است (بیانی، احوال...، ١/ ٤٠). وی را باید از جملۀ پیروان شیوۀ میرزا احمد نیریزی به‌شمار آورد که قلم نسخ را به درجات عالی رسانده‌اند (همو، «خط»، ١/ ٧٧٢). احمد، خوشنویس سرکاریِ محمد ولی میرزا فرزند فتحعلی شاه قاجار و استاد خط او بوده است. وی «احمد شاملو» رقم می‌کرده و عباراتی چون: «حقیر عزلت جو» و «غلام عقیدت خو»، «بندۀ اخلاص جو» همراه با رقم خود به کار می‌برده است (همو، احوال، ١/ ٤٠، ٤/ ٢٣٩).

آثـار

الف ـ نسخ خطی

١. رسالۀ ذخیرة الآخرة، به قلم نسخ کتابت خفی ممتاز با ترجمۀ فارسی به قلم نستعلیق با رقم و تاریخ ١٢١٧ق (همان، ١/ ٤٠، ٤/ ١٦؛ آتابای، فهرست کتب...، ٥٥٤-٥٥٦). ٢. قرآن جانمازی، به قلم نسخ خفی غبار و رقاع عالی کتابت شده، «حسب‌الامر... محمد ولی میرزای قاجار...»، با رقم و تاریخ ١٢٢٧ق (همو، فهرست قرآنها...، ١٨٢-١٨٣؛ بیانی، همان، ٤/ ١٦). ٣. یک نسخۀ دعای ابوحمزۀ ثمالی به قلم نسخ کتابت با ترجمۀ فارسی به نستعلیق خوش و حواشی به شکستۀ کتابت عالی، با رقم و تاریخ ١٢٣٢ق (آتابای، فهرست کتب، ٣٣٢-٣٣٤؛ بیانی، همان، ٤/ ٢٣٩). ٤. یک نسخه صحیفۀ سجادیه به قلم نسخ با ترجمۀ فارسی به نستعلیق کتابت خفی خوش در مجموعۀ بیانی (همان، ١/ ٤٠).

ب ـ مرقع

بیانی از مرقعی عظیم شامل بخشی از آثار او در یک مجموعۀ خصوصی یاد می‌کند که «جملۀ اقلام متداول اسلامی حتی کوفی را در آن مشق کرده است» و رقعه‌های نستعلیق آن به قلم دو دانگ عالی و به تاریخ ١٢٢٢ق بوده است (همانجا).

ج ـ قطعات

دو قطعه به قلم نسخ کتابت با رقم و تاریخهای ١٢١٨ و ١٢٢٢ق موجود در کتابخانه‌های سلطنتی [پیشین] و آستان قدس رضوی (همان، ٤/ ١٦؛ آتابای، فهرست مرقعات...، ١). چهار قطعه به قلم شکستۀ کتابت جلی و خفی با رقم و تاریخ کتابت بین ١٢١٨ تا ١٢٤٩ق در مجموعۀ بیانی [هم‌اکنون در موزۀ هنرهای تزیینی تهران] (بیانی، همان، ٤/ ٢٣٩). همچنین یک قطعه به قلم شکستۀ کتابت خفی ممتاز با رقم و تاریخ ١٢٢٠ق در یک مجموعۀ خصوصی (همانجا). نیز یک قطعه به قلمهای ثلث و رقاع کتابت خوش از مرقعی در کتابخانۀ ملک و قطعه‌ای به قلم رقاع خوش در یک مجموعۀ خصوصی در تهران (همان، ٤/ ١٦؛ همایون فرخ، ٧٣٦). قطعه‌ای به قلم نستعلیق جلی در کتابخانۀ ملی تهران (ملی، ٦/ ٨-٩) و رقعه‌ای به قلم نسخ در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران (مرکزی، ١٤/ ٣٧٠٨).

مآخذ

آتابای، بدری، فهرست قرآنهای خطی کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥١ش؛
همو، فهرست کتب دینی و مذهبی خطی کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥٢ش؛
همو، فهرست مرقعات کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥٣ش؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ١٣٤٥ش؛
همو، «خط»، ایرانشهر، تهران، ١٣٤٢ش؛
مرکزی، خطی؛
ملی، خطی؛
همایون، فرخ، رکن‌الدین، سهم ایرانیان در پیدایش و آفرینش خط در جهان، تهران، ١٣٥٠ش.

فاطمه رادمنش